Salman Rushdie: celem literatury pozostaje mówienie prawdy o nas samych
We "Wszystkich książkach świata" usłyszeliśmy fragmenty dwóch rozmów Michała Nogasia z Salmanem Rushdiem - jednym z najważniejszych pisarzy współczesnych. - Żyjemy w epoce nieprawdy - mówił pisarz.
Salman Rushdie na Igrzyskach Wolności w Łodzi/ Foto: East News/Piotr Kamionka
W październiku Salman Rushdie był jednym z gości organizowanego w Łodzi festiwalu idei Igrzyska Wolności. Pisarz mówił o literaturze i wolności słowa, a spotkanie poprowadził Michał Nogaś. We "Wszystkich książkach świata" wyemitowaliśmy fragmenty rozmowy z Łodzi, a także fragmenty rozmowy z pisarzem z maja 2013 roku, gdy w Polsce ukazywał się nowy przekład "Szatańskich wersetów" - powieści, za napisanie której niemal zapłacił życiem.
Polecane podcasty
Salman Rushdie
Rushdie urodził się w 1947 roku w Bombaju. Przez lata mieszkał w Wielkiej Brytanii, a w XXI wieku osiadł w Stanach Zjednoczonych. Międzynarodowe uznanie przyniosła mu powieść "Dzieci północy", za którą w 1981 roku otrzymał Nagrodę Bookera. Największe kontrowersje wywołała jednak wydana w 1988 roku powieść "Szatańskie wersety". Książka spotkała się z protestami części środowisk muzułmańskich, a w 1989 roku irański przywódca ajatollah Ruhollah Chomeini wydał fatwę wzywającą do zabicia autora.
Przez wiele lat Rushdie żył pod ochroną, a jego historia stała się jednym z najbardziej znanych przykładów zagrożeń dla wolności twórczej i słowa. W sierpniu 2022 roku Salman Rushdie został zaatakowany nożem podczas spotkania literackiego w stanie Nowy Jork w Stanach Zjednoczonych. W następstwie ataku pisarz stracił wzrok w jednym oku.
Jak mówił, wydarzenie to nie zmieniło jego osobowości ani sposobu pisania, zrozumiał jedynie, że dostał "dodatkowy kawałek życia" i powinien spożytkować go na pisanie i mówienie o tym, co jest dla niego naprawdę ważne. Jednym z takich zagadnień jest wolność słowa. Doświadczenia związane z zamachem opisał w autobiograficznej książce "Nóż. Rozważania po próbie zabójstwa", wydanej w 2024 roku.
"Polska poezja oferowała w ostatnim czasie światu wielki dar"
W Łodzi Salman Rushdie przyznał, że ceni polską poezję i kinematografię. - Byłem dość bliskim przyjacielem Adama Zagajewskiego i miałem szczęście poznać Czesława Miłosza, choć nigdy nie spotkałem Zbigniewa Herberta. Nie poznałem też osobiście Wisławy Szymborskiej, ale oczywiście zetknąłem się z nimi wszystkimi dzięki ich twórczości. Myślę, że polska poezja oferowała w ostatnim czasie światu wielki dar i z pewnością była niezwykle ważna również dla mnie - mówił pisarz.
- Jestem wielkim miłośnikiem kina. Kiedy byłem młody, ogromne wrażenie wywarły na mnie oczywiście filmy Wajdy, w szczególności "Popiół i diament", a także "Rękopis znaleziony w Saragossie" Wojciecha Hassa, który mnie zachwycił. Z późniejszych lat wymieniłbym filmy Krzysztofa Kieślowskiego. Polska sztuka odegrała więc w moim życiu dość znaczącą rolę - przyznał Rushdie.
"Żyjemy w epoce nieprawdy"
- Uważam, że żyjemy w epoce nieprawdy, w epoce kłamstw, które zdominowały dyskurs publiczny. Politycy do pewnego stopnia słyną z tego, że mijają się z prawdą. (...) Poziom zakłamania wzrósł tak bardzo, że niemal zagłusza samą prawdę - mówił Salman Rushdie.
- Trzy kraje, o których myślałem przez całe życie to Indie, Anglia i Stany Zjednoczone. W Indiach prawda również jest atakowana. Podejmuje się tam próby pisania historii kraju na nowo, a także poważne próby zastraszania tych, którzy wciąż mówią prawdę - dziennikarzy i artystów. A tak naprawdę ma więc miejsce wszędzie. Dlatego tak ważne jest, byśmy trzymali się tego, czym ona w istocie jest. Prawda to to, co jest, a nie to, czego nie ma. Myślę, że będąc pisarzem lub artystą jest się w pewnym sensie strażnikiem prawdy, a naszym zadaniem staje się jej ochrona i próba wyniesienia jej ponad narastającą falę nieprawdy. A to, czy nam się to uda, to już zupełnie inna sprawa - uważa autor "Szatańskich wersetów".
- Pojawieniem się internetu spowodowało namnażanie i potęgowanie się nieprawdy w bardzo szybkim tempie. Dzięki temu cały świat mógł w tej samej chwili przeczytać to samo kłamstwo, a znaczna liczba ludzi dała się nim zwieść. Myślę, że w czasach przed internetem mówienie prawdy odrobinę łatwiej uchodziło na sucho. Nie wiem, może winę ponosi ten słynny Brytyjczyk, który wymyślił hiperłącze i umożliwił powstanie sieci WWW. Teraz wszyscy jesteśmy uwięzieni w sieci. Jesteśmy jak muchy. Tylko kto jest pająkiem? Oto jest pytanie - mówił w rozmowie z Michałem Nogasiem.
Rushdie: celem literatury pozostaje mówienie prawdy o nas samych
Zdaniem Rushdiego, pisarze i poeci są pierwszymi osobami, którym zamyka się usta, bo są niebezpieczni.
- Sztuka i literatura są bardzo silne, są w stanie oprzeć się opresji, ale pisarze nie są aż tak silni, jak ich dzieła. Są bardzo delikatni. Trzeba chronić pisarzy. (...) Żyjemy w czasach, w których sztuka jest postrzegana jako wróg. Spójrzmy na reżim amerykański, który pogardza artystami, pogardza dziennikarzami. Reżim autorytarny zawsze chce kontrolować narrację w swoim kraju - zaznaczył.
- Celem literatury zawsze pozostaje mówienie prawdy o nas samych. Kim jesteśmy? Dlaczego tacy jesteśmy? Z jakiego powodu zachowujemy się tak, a nie inaczej? I dlaczego traktujemy innych w określony sposób, czasem dobrze, a czasem źle? Skąd bierze się w nas odwaga, a z czego wynika tchórzostwo? Kim w ogóle jesteśmy? To właśnie książki dają nam na to odpowiedź. To właśnie z tego powodu możemy wziąć dziś do ręki "Odyseję" Homera i wciąż w pełni ją zrozumieć - mówił Rushdie.
Książki, które "zmieniają życie"
Jako przykład książki, która może "zmienić życie człowieka", podał "Chatę wuja Toma" Harriet Beecher Stowe z połowy XIX wieku, bo spowodowała ona zmianę podejścia do niewolnictwa. Dla niego samego taką pozycją była "Alicja w Krainie Czarów" Lewisa Carrola, którą przeczytał jako dziecko, zna niemal na pamięć i po którą sięga do dziś - bo była pierwszą z magicznych książek, jaka poznał.
Mówiąc o roli współczesnego pisarza, Rushdie wyjaśnił, że nie ma zamiaru narzucać kolegom po piórze jednego schematu postępowania. - Są pisarze, którzy zachowują prywatność i chcą tylko i wyłącznie zajmować się swoją pracą. Nie chcą podejmować publicznych tematów, bo to nie leży w ich naturze. To też jest w porządku. Ale są też tacy, którzy są wystarczająco głupi, żeby wypowiadać się w kwestiach publicznych. No i wtedy wpada się w kłopoty - dodał.
W audycji pojawiły się także fragmenty "Klubu Trójki" z… 2013 roku. Wtedy to Michał Nogaś odwiedził Salmana Rushdiego w Londynie, by porozmawiać o "Szatańskich wersetach" - książki, za którą na pisarza ajatollah Chomeini nałożył fatwę i z powodu której autor niemal stracił życie kilka lat temu.
Polecane artykuły
Źródło: Wszystkie książki świata
Chcesz czytać nas częściej?
Dodaj nas do preferowanych źródeł, aby nasze newsy zawsze wyświetlały Ci się na górze wyników Google.
Redaktorka
Redaktorka w portalu internetowym Programu Trzeciego Polskiego Radia, wcześniej związana z redakcją tvn24.pl. Zmieniła politykę na kulturę i dziś najchętniej pisze o literaturze, filmie i teatrze. Absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, ukończyła także studia podyplomowe z filmoznawstwa na Uniwersytecie SWPS.
Dziękujemy za przeczytanie artykułu. Aby być na bieżąco z informacjami Trójki, obserwuj nas na Facebooku oraz w Wiadomościach Google.