Rodzinna tragedia sprzed lat. Cristina Rivera Garza o "Niezniszczalnym lecie Liliany"

We "Wszystkich książkach świata" usłyszeliśmy rozmowę Michała Nogasia z meksykańską pisarką, mieszkającą w Stanach Zjednoczonych - Cristiną Riverą Garzą. Niedawno, w tłumaczeniu Aleksandry Wiktorowskiej ukazała się jej książka "Niezniszczalne lato Liliany" (ArtRage). Za tę książkę pisarka w 2024 roku otrzymała Nagrodę Pulitzera w dziedzinie literatury wspomnieniowej i autobiografii. Cristina Rivera Garza jest uznawana za jedną z najpoważniejszych kandydatek do literackiego Nobla. 

Cristina Rivera Garza we "Wszystkich książkach świata"

W "Niezniszczalnym lecie Liliany" Rivera Garza wraca do wydarzeń z 1990 roku. Wtedy to siostra Cristiny - Liliana, została zamordowana przez byłego chłopaka. 

Młodą dwudziestoletnią dziewczynę, studentkę architektury, zabił w Mieście Meksyk jej były partner, chłopak, którego poznała jeszcze w liceum i który nie pozwalał jej od siebie odejść. Rivera Garza postanawia opowiedzieć historię swojej siostry, która - podobnie jak tyle innych kobiet - nie doczekała się sprawiedliwości.

- W tej bardzo osobistej książce, która jest jednocześnie zapisem reporterskiego śledztwa, jak i historią bazującą na notatkach Liliany, przeczytanych i szeroko cytowanych przez Cristinę, pisarka opowiada o rzeczywistości, mierząc się z kwestią bólu, pamięci, traum - mówił Michał Nogaś. 

"Niezniszczalne lato Liliany"

W swojej książce pisarka balansuje na granicy literatury pięknej i literatury faktu. Analizuje zapiski, rozmawia z przyjaciółmi siostry i najbliższymi, zapoznaje się z obszerną literaturą na temat przemocy wobec kobiet. - Muszę przyznać, że gatunki literackie są dla mnie ważne. Zależy mi na nich na tyle mocno, że muszę przekraczać narzucane przez nie granice. Uważam, że pisarz zawsze powinien znać narzędzia swojego rzemiosła - mówiła pisarka w rozmowie z Michałem Nogasiem. 

Cristina Rivera Garza przyznała, że duży wpływ na jej twórczość ma jej pochodzenie. Urodziła się w Meksyku, niedaleko granicy ze Stanami Zjednoczonymi. 

- Nie tylko urodziłam się na pograniczu amerykańsko-meksykańskim, ale jestem potomkinią rodzin, które od pokoleń te granice przekraczały - mówiła we "Wszystkich książkach świata".

"Używałam języka angielskiego jak swoistej ochrony"

Opowiedziała też o dwujęzyczności. - Zawarłam z samą sobą umowę: teksty naukowe będę pisać po angielsku, a literaturę po hiszpańsku. Zmieniło się to wraz z powieścią "Niezniszczalne lato Liliany". Na początku byłam tym dość zaskoczona i nie wiedziałam, dlaczego tak się dzieje. (...) Zaczęłam analizować ten proces, ale zamiast przerywać pracę, postanowiłam popłynąć z prądem. Uznałam, że skoro moja historia właśnie tego potrzebuje, to się jej podporządkuję. I tak właśnie powstała powieść - opowiadała pisarka.

- Myślę, że używałam języka angielskiego jak swoistej ochrony. Sięgałam po język, w którym nie doświadczyłam tamtych traumatycznych wydarzeń. Angielski to język, z którym łączą mnie skomplikowane relacje. Bycie osobą dwujęzyczną, posługującą się hiszpańskim i angielskim na granicy amerykańsko-meksykańskiej to nie to samo, co łączenie języka polskiego i angielskiego. Relacje między Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi są bardzo specyficzne. Opierają się na relacji władzy, długiej historii wywłaszczeń i wojen. Dlatego, choć mówię po angielsku, mój stosunek do tego języka pozostaje skomplikowany. Tym bardziej więc zaskoczyło mnie, gdy angielski - jako mój drugi język - zaoferował mi schronienie, siłę i ochronę. Dzięki temu mogłam iść naprzód i pisać dalej - opowiadała Rivera Garza.

Powrót do zabójstwa po 30 latach

Dlaczego pisarka postanowiła zająć się zabójstwem siostry sprzed trzech dekad? Czy nosiła 

tę książkę w sobie, ale czekała na znak od samej siebie, że jest gotowa? - Z pewnością istnieje osobisty cykl żałoby, który u każdego przebiega nieco inaczej. W książkach o traumie to właśnie okres trzydziestu lat dość naturalnie pojawia się w dyskusjach. Myślę, że powinniśmy dokładniej zbadać ten trzydziestoletni przedział. Być może to kwestia pokoleniowa - mówiła autorka "Niezniszczalnego lata Liliany".

- Kiedy Liliana Rivera Garza, moja młodsza siostra, padła ofiarą kobietobójstwa, my jako społeczeństwo nie dysponowaliśmy językiem, który pozwoliłby opowiedzieć tę historię z perspektywy ofiar i ich rodzin. Dominująca narracja miała charakter patriarchalny. Nazywano to zbrodnią w afekcie. Zresztą tak to wygląda na całym świecie. To nie jest zjawisko typowe wyłącznie dla Meksyku, a narracje o zbrodniach w afekcie są tworzone tak, by działać na korzyść sprawców - uważa pisarka. 

"To książka, którą napisałam z siostrą jako współautorką"

- Jako społeczeństwo potrzebowaliśmy wielu lat, by wypracować ten język. Myślę, że mamy ogromny dług wdzięczności wobec silnych i dynamicznych ruchów feministycznych, które odegrały tak istotną rolę w polityce meksykańskiej i latynoamerykańskiej w ciągu ostatnich 20-30 lat. I dzięki temu, 30 lat po tamtych wydarzeniach, w końcu zdałam sobie sprawę, że mogę opowiedzieć tę historię z empatią, a zarazem wiernością faktom, przyjmując perspektywę Liliany - tłumaczyła Rivera Garza.

- Ogromną rolę odegrało też to, że ostatecznie zebrałam się w sobie, by przyjrzeć się dokumentom samej Liliany i jej osobistemu archiwum. To zatem książka, którą napisałam z siostrą jako współautorką. Nie jest to wyłącznie książka o Lilianie. Jej struktura jest na tyle elastyczna, że Liliana stanowi w niej aktywny element. (...) Zależało mi, by to Liliana była bohaterką tej opowieści. Pomógł mi w tym język stworzony przez różne nurty feminizmu, ale też fakt, że istniała już publiczność gotowa i zdolna wysłuchać tej historii z zupełnie innej perspektywy - oczami mojej siostry. Właśnie dlatego zajęło mi to trzydzieści lat - powiedziała pisarka.