Mircea Cărtărescu w Trójce: rzeczywistość to tak naprawdę kolejny sen

W powieści "Theodoros" Mircea Cărtărescu konfrontuje czytelnika z pytaniem: Kto decyduje o tym, kim jesteśmy? Bóg, przeznaczenie, przypadek, my sami?

W listopadzie książka ukaże się nakładem Oficyny Literackiej Noir sur Blanc w polskim przekładzie Kazimierza Jurczaka. Z pisarzem we "Wszystkich książkach świata" rozmawiał Michał Nogaś.

Polecane podcasty

Wszystkie książki świata

Mircea Cărtărescu, wielki rumuński wizjoner: Rzeczywistość to sen

Mircea Cărtărescu we "Wszystkich książkach świata"

Mircea Cărtărescu to wybitny rumuński pisarz i poeta, który od wielu lat regularnie pojawia się w spekulacjach bukmacherów i krytyków jako jeden z faworytów do Literackiej Nagrody Nobla. Michał Nogaś spotkał się z pisarzem we wrześniu w szwajcarskim Zugu, a 9 listopada usłyszeliśmy zapis tej rozmowy we "Wszystkich książkach świata". 

Cărtărescu od kilku dekad pisze dzienniki i - jak sam mówi - chwali się nimi częściej niż "czymkolwiek innym, co napisał". - Jestem bardzo dumny z tego, że prowadzę dziennik. Zawsze tak było. (...) Zasadniczo jestem pamiętnikarzem i poetą. Myślę, że prozę zacząłem pisać właściwie przez przypadek. Tak naprawdę po prostu nadal tworzyłem dzienniki i poezję, tyle że w formie powieści. Swój dziennik zacząłem pisać 52 lata temu, jako siedemnastolatek. Przez pół wieku pisałem niemal codziennie. Zacząłem go publikować w momencie, gdy uświadomiłem sobie, że ma on wartość literacką. Miałem wtedy około 30, może 35 lat. Do tej pory wydałem pięć obszernych tomów ukazujących się co 7 lat. (…) Uważam, że to moje najważniejsze dotychczasowe dzieło - mówił Cărtărescu.

"Nie wyobrażam sobie siebie bez dziennika"

- Mój dziennik to moja druga skóra. Potrafię wyobrazić sobie, że przestaję pisać prozę czy literaturę w ogóle, ale nie wyobrażam sobie siebie bez dziennika. To moje najważniejsze życiowe zadanie. Oczywiście piszę go wyłącznie ręcznie i uważam, że inaczej po prostu się nie da. Pisanie ręczne to w moim odczuciu prawdziwe pisanie. Powiedziałbym, że w porównaniu z pisaniem na klawiaturze jest ono znacznie bardziej intymne, wręcz biologiczne. Właśnie dlatego nawet pozostałe moje książki piszę ręcznie, tworząc dzienniki, tak bardzo do tego przywykłem.

"Theodoros"

"Theodoros", który 12 listopada ukaże się w polskim tłumaczeniu, liczy niemal 600 stron. To - jak mówi Cărtărescu - być może jego najbardziej dopracowana powieść. Tudor - główny bohater jest walczącym o przetrwanie cesarzem Etiopii. Ale jak to możliwe, że władcą tego kraju zostało dziecię prostych chłopów z Wołoszczyzny? Jak wyglądała jego droga na tron? W tej książce pisarz bawi się konwencjami, tworzy świat z jemu tylko rozmachem znanym. Przeplata to, co realne z tym, co fantastyczne. Jest tu dawna Europa, losy rodziny Johna Lenona, są aniołowie, jest Bóg, są brytyjscy generałowie, a nawet król Salomon.

- Rzeczywistość to tak naprawdę kolejny sen. Taki sam jak te, które śnimy w nocy w otoczeniu naszych fantazji i halucynacji. Uważam więc, że rzeczywistość nie jest wyłącznie twarda i nieustępliwa, lecz bywa też elastyczna i miękka. Jest bardzo subiektywna. Wierzę w istnienie uniwersalnego pola świadomości, podobnego do pola świadomości, pola grawitacyjnego czy elektromagnetycznego. Żyjemy zatem w swego rodzaju śnie, a sny są rzeczywiste. Tak naprawdę równie prawdziwe jak sama rzeczywistość - mówił autor "Theodorosa".

"Półprzezroczyści" bohaterowie i "pseudohistoryczna" książka

- Używam pewnego konkretnego słowa, aby określić stopień realizmu moich bohaterów i świata, który opisuję. Mówię, że są półprzezroczyści, ponieważ nie są do końca prawdziwi, chociaż część z nich to postacie historyczne, nie są w pełni wymyśleni. Znajdują się gdzieś pośrodku. Niektóre z moich postaci istniały naprawdę, ale tak po prawdzie wcale nie powinny były istnieć. Są na tyle dziwne i osobliwe, że gdyby ktokolwiek wysłuchał ich biografii, od razu by stwierdził, że to absolutnie niemożliwe, by tacy ludzie żyli w naszym świecie. Uznałby ich za wymysł pisarza. (...) Nawet Theodoros, który przecież istniał naprawdę, w pewnym sensie stał się po części moim wymysłem - mówił.

- Wszystkie te postacie są w pewnym sensie półprzezroczyste. Można dostrzec jak prześwituje przez nie odrobina światła. Ale jednocześnie pozostają nieprzeniknione. Dlatego właśnie nazwałem tę książkę powieścią pseudohistoryczną. Jej tematem nie jest bowiem sam Theodoros, Etiopia, ani konkretne fakty historyczne, lecz powieść historyczna jako taka. Moim głównym tematem jest tu po prostu powieść historyczna. To swego rodzaju refleksja z drugiej ręki na temat tej kliszy, tego stereotypu, którym często bywa literatura historyczna. Nigdy nie zależało mi na historycznej dokładności, chociaż akurat w tej powieści wszystko jest zgodne z faktami - powiedział Cărtărescu.

Jak przyznał, weryfikowanie dat i detali sprawiało mu "ogromną przyjemność". - Fakty całkowicie się tu zgadzają. Jednocześnie jednak wciąż nie jest to dzieło historyka, lecz utwór poety - mówił. - Świat sam w sobie jest powieścią, a może wierszem, w którego wnętrzu żyjemy. Moim zadaniem było więc niejako powielenie z drugiej ręki aktu stwórcy - powiedział rumuński pisarz.