Literacka Nagroda Nobla. Laureatką została Anne Carson

Literacka Nagroda Nobla trafiła w tym roku do kanadyjskiej poetki i eseistki Anne Carson. Poetka z niezwykłą bezpośredniością opowiada o naturze miłości i pożądania, bólu i utraty, przemijania i śmierci.

Carson otrzymała w ubiegłym roku Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta. Polskie Radio jest patronem medialnym tego wyróżnienia.

Anne Carson z Literacką Nagrodą Nobla

Anne Carson to poetka, eseistka i tłumaczka. Urodziła się w 1950 roku w Kanadzie, mieszka na Islandii (w 2022 roku otrzymała obywatelstwo tego kraju).

Opublikowała kilkanaście książek, w Polsce dotychczas ukazały się pozycje: "Słodko-gorzki eros", "Autobiografia czerwonego" i "Piękno męża" (2001; 2022). 

Nagrodę Nobla otrzymała "za odważną i nowatorską twórczość, która w swobodnym dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla literatury współczesnej". 

Kanadyjka była wymieniana wśród faworytów do Nagrody Nobla. Akademia Szwedzka, wyróżniając Carson, kontynuuje nieformalną regułę - od prawie dekady nagradza na przemian mężczyznę i kobietę.

Tegoroczny werdykt po raz pierwszy ogłosiła nowa sekretarz Akademii Szwedzkiej Ingrid Carlberg. Carlberg przekazała, że udało jej się dodzwonić do Carson i poinformować ją o decyzji Komitetu Noblowskiego. Poetka przebywa na Islandii, gdzie - jak powiedziała - słucha wiatru. Wiadomość o nagrodzie przyjęła z zaskoczeniem i radością. Niektórzy zebrani w Sali Starej Giełdy w Sztokholmie mieli ze sobą tomiki wierszy Carson, które podnieśli do góry.

Twórczość Anne Carson

Anne Carson w 1981 roku obroniła doktorat z filologii klasycznej. W niemal wszystkich jej wierszach widać napięcie pomiędzy poetyckim poszukiwaniem nowych znaczeń a zainteresowaniami etymologicznymi. Wyszukanie pochodzenia słowa bywa dla Carson początkiem pracy nad wierszem. Wielkie uznanie przyniosły jej przekłady z klasycznej greki - wierszy Safony, dramatów "Elektra" i "Antygony" Sofoklesa oraz "Bachantek" Eurypidesa.

Z fascynacją starożytną Grecją związane są też jej osobiste prace jak esej "Słodko-gorzki eros" (1986), przełożony przez Renatę Lis i wydany w 2025 przez Ossolineum. 

Inne eseje Carson z lat 80. to m.in. "Econmy of the Unlost" (1999), w którym autorka przeciwstawia Paula Celana greckiemu poecie, Simonidesowi z Keos czy "Men in the Off Hours" (2000), w którym zderza Tukidydesa z Virginią Woolf. W latach 90. Carson wydała m.in. "Glass, Irony, and God” (1995) - poemat o żałobie i odrzuconej miłości.

"Autobiografia czerwonego", "Piękno męża"

Jej najsłynniejsza książka "Autobiografia czerwonego" (1998, tłum. Maciej Topolski, Osssolineum, 2022), to powieść-poemat, którego bohater - Gerion, wrażliwy skrzydlaty chłopiec o czerwonej skórze - natrafia na butnego włóczęgę Heraklesa. Ich spotkanie jest jak wybuch wulkanu i, jak pisze Carson, można je opowiedzieć na kilka sposobów. Jednym z nich jest grecki mit o nieustraszonym herosie i jego dwunastu pracach. Innym - stworzony przez poetę Stezychora poemat "Gerioneida" opisujący życie skrzydlatego odmieńca doglądającego swej czerwonej trzody i zabitego przez gwałtownego grabieżcę, wysłannika cywilizacji. Carson sięga do antycznych historii, by opowiedzieć je na nowo.

"Piękno męża" (2021, wyd. Słowa na Wybiegu, 2022, tłum. Olga Kubińska) to historia o miłości i rozstaniu. Autorka nie przypadkiem nazywa tę opowieść esejem w 29 tangach, nie ma bowiem tańca bardziej zmysłowego, bardziej kuszącego kochanków niż tango właśnie. Ta poetycka wiwisekcja relacji z niewiernym mężem - tekst, w którym na każdym kroku daje o sobie znać erudycja poetki - wiąże doświadczenie pierwszoosobowego podmiotu lirycznego z kanonicznymi tekstami literatury, kultury, sztuki.

Inne, jeszcze nieprzełożone na polski prace Carson to m.in. tom wierszy "Float" z 2016 roku, dramat z 2020 roku "Norma Jeane Baker of Troy”, w którym Marilyn Monroe gra Helenę Trojańską, "Red Doc" (2014), w której wraca do historii opowiedzianej w "Autobiografii czerwonego". 

W dziełach Carson pojawiają się też odniesienia do nowożytnych pisarzy, takich jak Samuel Beckett, Gertrude Stein, Emily Brontë, Virginia Woolf, a także Safony i Katullusa: pełnią funkcję klamry.

W grudniu 2024 r. ukazała się jej "Dekreacja. Wiersze, eseje, opera”, również w przekładzie Macieja Topolskiego. Szczególne miejsce w jej pisarstwie zajmuje "Nox" (2010), elegia poświęcona zmarłemu bratu. To utwór łączący poemat, fragmenty, notatki, przekłady i sztukę wizualną.

Przed dwoma laty noblistka opublikowała w "London Review of Books" esej zatytułowany "Gloves On!". Pisała w nim, jak na jej życie wpływa choroba Parkinsona.

Nagrody w Polsce

Za "Autobiografię czerwonego" Anne Carson i tłumacz Maciej Topolski dostali w 2024 r. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej dla najlepszego tomu poezji przełożonego na język polski w latach 2022-2023.  

W 2025 roku Carson została laureatką Nagrody Literackiej im. Zbigniewa Herberta, której patronem jest Polskie Radio. Poetka odebrała nagrodę osobiście w Warszawie. - Jeśli chcesz uwiecznić, zapisać lub ująć ekscytację, jaką przynosi myślenie, to właśnie poezja jest najlepszym narzędziem. Dlatego szczególnie pociąga mnie poezja Zbigniewa Herberta, który mówi o myślicielstwie głosem pewnego Pana Cogito. Gdy zaczęłam ją zgłębiać, dostrzegłam, że istnieje światowa kultura, ogólny sposób myślenia o Grekach, Rzymianach, o klasykach. Jacy byli szlachetni, co przetrwali, a czego nie przetrwali. To daje nam jakiś sposób rozumienia historii. Co się dzieje jednak, gdy zaczynamy odczytywać te dziwaczne znaczki, którymi zapisane są słowa Safony? Wchodzimy pod powierzchnię, zwracamy uwagę na wszystko to, co istnieje na poziomie mikroskopijnym. Dla mnie to początek edukacji. Gdy przyglądamy się powierzchni, dostrzegamy, że jest ona złożona, im bardziej poświęcamy jej uwagę, tym bardziej to dostrzegamy. Tym większego współczucia wymaga od nas, by ją pojąć - powiedziała Anne Carson.

Literacka Nagroda Nobla

Nagrody Nobla przyznawane są 1901 roku. Oprócz literatury, także za zasługi na rzecz pokoju oraz za wybitne osiągnięcia naukowe - w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii, a także ekonomii. Oprócz złotych medali i kaligrafowanych dyplomów, laureaci otrzymają 12 milionów koron szwedzkich, czyli ponad 4,6 miliona złotych.

Literacką Nagrodą Nobla zostały dotąd wyróżnione 123 osoby, a przyznano ją 119 razy, w tym czterokrotnie dwóm osobom. Dotychczas literackim Noblem zostało uhonorowanych pięcioro Polaków - Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk. 

Pierwszym laureatem w historii literackiego Nobla został w 1901 roku francuski poeta Sully Prudhomme. W ubiegłym roku (2025) nagrodę otrzymał węgierski pisarz i scenarzysta László Krasznahorkai. Wyróżniono go za "fascynującą i wizjonerską twórczość, która w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki". 

Nazwiska wszystkich laureatów tradycyjnie są ogłaszane w październiku, wręczenie wyróżnień odbywa się 10 grudnia, w rocznicę śmierci fundatora.