Dlaczego niemiecka skrajna prawica atakuje Bauhaus i jego dziedzictwo?

Bauhaus - to legenda nowoczesności, ikona designu i architektury, symbol postępu. Jedna z najważniejszych szkół artystycznych XX wieku. Ale czym naprawdę był Bauhaus? Czy był tak progresywny, jak się go zwykle przedstawia? Co z jego dziedzictwa zostało do dziś? O tym, a także o politycznych sporach wokół Bauhausu w najnowszym odcinku podcastu "Źródła europejskie" Agnieszka Lichnerowicz rozmawia ze swoim i gościniami.

Bauhaus - twórcy, którzy chcieli stworzyć nowoczesny świat

Na początku konieczne jest, aby określić i przypomnieć, czym był Buhaus i kiedy powstał.

- Jest rzeczą fundamentalną uświadomić sobie, jak niewyobrażalne zmiany zaszły w Europie po rewolucji przemysłowej: polityczne, społeczne, urbanistyczne. Obejmujące praktycznie wszystkie dziedziny życia: technologię, urbanizację, sposób komunikacji, sposób pracy, a co za tym idzie sposób życia, odpoczywania, kontaktu ze sztuką… I trzeba było coś z tym zrobić, gdyż one naprawdę wymagały działań o ogromnej skali. Bauhaus był jednym z bardzo ważnych elementów tego wielkiego procesu przemian w Europie, który zaczął się, mówiąc w skrócie, wraz z XX wiekiem. Powiedziałabym, że wręcz kluczowych, choć na pewno nie był jedyny. Był pionierski, bo Walter Gropius podjął się tego, by nadać tym zmianom pewną strukturalność, formę zorganizowaną, czyli założył szkołę - mówi Anna Cymer, historyczka architektury i dziennikarka. - Celem tej szkoły, i to jest bardzo istotne, było zjednoczenie bardzo różnych dziedzin sztuki: malarzy, tancerzy, muzyków i tak dalej. Ta różnorodna grupa twórców chciała stworzyć nowoczesny świat, mieli świadomość, że w jakimś sensie sytuacja tego wymaga - tłumaczy.

- Warto podkreślić tę interdyscyplinarność Bauhausu: to była idea dla ludzi, a jednocześnie miał być całościowym sztuki. Jednocześnie ta zorganizowana struktura organizacyjna szkoły nawiązywała, przynajmniej oni tak o tym mówili, do średniowiecznych warsztatów mistrzowskich. W szkole Bauhausu byli mistrzowie i studenci, pojawiły się też kobiety - dodaje Joanna Czudec, tłumaczka i niemcoznawczyni związana z Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej.

Bauhaus - wrażliwość społeczna daleka od polityki

Stworzenie przez Gropiusa szkoły i jej interdyscyplinarność sprawiły, że wokół Bauhausu stworzyło się też środowisko, które niejako rozlewało się na różne inne ruchy i działania w międzywojennej Europie. Ważne jest jednak pamiętać, że Bauhaus będąc bardzo ważnym ruchem o dużej sile oddziaływania, ale nie był jedyny. Można np. wskazać na Le Cornusiera czy środowisko związane z Międzynarodowymi Kongresami Architektury Nowoczesnej które powstały później i przeplatały się ze sobą.

- Jest bardzo ważne, aby podkreślać, że cały ten ruch, w 20-leciu międzywojennym bardzo silny i znaczący także w Polsce, to był raczej ruch społeczny niż polityczny. Mam wrażenie, że oni z polityką niekoniecznie chcieli się w ogóle zadawać. Dopóki ta polityka nie spowodowała, że musieli wyjechać do Stanów Zjednoczonych, aby ocalić życie - opowiada Anna Cymer. - Bardziej dla nich znaczenie miało działanie społeczne, czyli działania na rzecz projektowania bardziej związanego z życiem codziennym robotników, którzy właśnie doświadczają tej wielkiej zmiany cywilizacyjnej. Jak słyszymy "robotnicy", to od razu włącza się to skojarzenie lewicowe. Nie jestem przekonana, czy sztandar lewicowy był wyciągany w taki wyrazisty sposób . Natomiast patrząc z dzisiejszej perspektywy, można to powiązać, ponieważ z całą pewnością wrażliwość społeczna była jedną z absolutnie kluczowych myśli, która tam przyświecała - wskazuje.

Bauhaus dziś - uproszczenia i negatywnie wypaczone stereotypy

Historia Bauhausu w Niemczech zakończyła się tak, jak można się domyślić: szkoła została zamknięta przez nazistów. Większość twórców Bauhausu musiała uciekać z kraju, jako twórcy "sztuki zdegenerowanej" i "kosmopolitycznej" nie odpowiadającej ówczesnym standardom. Co z jego dziedzictwa pozostało dzisiaj?

- Z Bauhausem czy modernizmem w ogóle mamy taki problem, że funkcjonujemy w całej masie stereotypów. I, niestety tak się pechowo składa, że z jednej strony część tych stereotypów jest dzisiaj negatywnie wypaczona, a z drugiej strony - jest niezwykle upraszczająca. Z jednej strony Gropius-komunista, z drugiej miejsc Mies van der Rohe, który budował wieżowce, do czego można też się przyczepić, z trzeciej te białe wille i Le Corbusier, których chciał wszystkich wsadzać w gigantyczne bloki… - wylicza gościni Agnieszki Lichnerowicz. - To wszystko są straszne uproszczenia, które powodują, że nawet ta współczesna refleksja na temat dziedzictwa Bauhausu jest niesprawiedliwa. I te uproszczenia powodują zarazem, że nie umiemy docenić i czerpać z jego dziedzictwa. Czyli wykorzystywać to, co wtedy było dobre i przetwarzać na nasze współczesne potrzeby - stwierdza.

Bauhaus - niemiecki produkt eksportowy

Nie tak dawno skrajnie prawicowa partia Alternatywa dla Niemiec (AfD) zaatakowała Bauhaus twierdząc, że nie jest "niemieckie dziedzictwo" i jako takie nie jest potrzebne.

- Najbardziej absurdalnym moim zdaniem zarzutem stawianym Bauhausowi i w ogóle modernizmowi przez AfD i wszystkich polityków skrajnych, jest "kosmopolityczny elitaryzm" i "odejście od ludowości". To jest chyba najbardziej kłamliwy zarzut, ale niestety nośny i dosyć skuteczny. Tymczasem Bauhaus jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych osiągnięć kultury niemieckiej i każdy niemiecki patriota powinien go wspierać. Ktoś nawet napisał, że "krytykowanie Bauhausu to jest jak krytykowanie Mercedesa czy Volkswagena za to, że nie produkują furmanek, tylko samochody" - cytuje Trójkowa ekspertka. - Bauhaus jest symbolem nowoczesności i to jest to, co nie tylko AfD, ale wszystkie ruchy konserwatywne, uznają za niebezpieczne. W ten sposób AfD strzela Niemcom w stopę, bo przecież Niemcy nie uchodzą za najnowocześniejszych obywateli świata. A Bauhaus to naprawdę doskonały produkt eksportowy. I wcześniej Niemcy doskonale to rozumieli: całe obchody 100-lecia Bauhausu były wielką promocją Niemiec i kultury niemieckiej - wskazuje.