Anna Brzezińska: moich bohaterek można nie lubić, ale są interesujące

W średniowieczu niewiasty uważano za grzeszne córki Ewy, moralnie i intelektualnie ustępujące mężczyznom. Prawa i zwyczaje poddawały je władzy ojców, mężów i braci - dla ich dobra, oczywiście. Ale losy prawdziwych kobiet udowadniają, że były istotami znacznie bardziej złożonymi i skomplikowanymi, niż się nam czasami wmawia. Bankierki i niewolnice, ladacznice i urzędniczki, żebraczki i położne, czarownice i mistyczki - 50 kobiet z krwi i kości. Nie tych posągowych i kanonicznych, ale tych, które zwykle pozostają na marginesie wielkiej historii.
"Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet" Anny Brzezińskiej są czytane w Trójce codziennie od poniedziałku do czwartku ok. godz. 20.50.

"Szukamy podobieństw między naszymi losami a losami naszych przodkiń"

Anna Brzezińska nie ukrywa, że "Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet" to książka, która może, i wręcz powinna, się znaleźć w sekcji "literatura popularna". - Bardzo świadomie stworzyłam tę książkę w taki sposób, żeby mogła po nią sięgnąć każda osoba zainteresowana tym, jak wyglądało średniowiecze kobiet, ich rodzin, mężów, synów, ojców czy sąsiadów w czasach nieco zamierzchłych. Ale jednocześnie żeby była to historia rozgrywająca się w zwyczajnych wiejskich domach kmieci czy mieszczańskich kamienicach, a nie na Wawelu, z którym jestem mocno kojarzona. Czyli szukamy tutaj podobieństw między naszymi losami, a losami naszych przodkiń. Ale w maksymalnie przyjazny sposób, a więc nie trzeba znać na pamięć wszystkich dat, żeby się w tym zorientować - tłumaczy, odnosząc się zarazem do swojej bardzo popularnej powieści historycznej "Córki Wawelu. Opowieści o jagiellońskich królewnach".

Dotrzeć do źródeł tworzonych przez same kobiety

Rozmówczyni Maksa Cegielskiego opisuje również od czego zaczyna, jakie jest punkt wyjścia opowiadanych przez nią historii. I wskazuje dwa podstawowe punkty startowe. - W większości przypadków starałam się dotrzeć do jakiś źródeł, w szczególności do egoźródeł, czyli dokumentów stworzonych przez same kobiety. To nie jest proste, bo w zamierzchłych czasach źródła wytwarzali ci, którzy potrafili pisać, czyli elity. A literackość wśród kobiet pojawiała się dość powoli, więc więcej mamy głosów z późnego średniowiecza, niż wczesnego. I więcej, co naturalne, spośród mniszek i kanoniczek - wyjaśnia. - Sięgam też często po literaturę naukową, czyli szczegółowe badania naukowców, stąd też ta obszerna literatura na końcu - 60 strony drobnym druczkiem i precyzyjnym oznaczeniem. Na przykład jeżeli mamy sołtysową Agnieszkę z Krościenka Wyżnego, to zainteresowany czytelnik może sięgnąć do artykułów, w którym profesor Gutowski rekonstruował jej losy krok po kroku i prześledzić to w tekście już z aparatem naukowym. Różnica jest taka, że w popularnonaukowym tekście tego aparatu nie da się umieścić - stwierdza.

Profesorowie byli mocno rozczarowani

Anna Brzezińska jest doktorantką mediewistyki i ze śmiechem zdradza, ze jej profesorowie byli mocno rozczarowani, że po odebraniu takiego wykształcenia, postanowiła poświęcić się literaturze fantasy i "teraz będzie pisać o tych smokach i królewnach". I rzeczywiście - jej twórczość to przede wszystkim teksty fabularne i tylko od czasu do czasu książki popularnonaukowe, jak omawiane teraz "Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny…"

- Myślę, że nie wszystkie moje bohaterki dają się lubić, ale wszystkie są z jakiegoś powodu ciekawe. Są takie, które trudno lubić, jak na przykład Ellis [jedna z postaci opisanych w "Cierpliwych Genowefach, bezwstydnych Magdalenach…" - red.]. Bo możemy podziwiać jej spryt i mołojecką przebiegłość w okradaniu sąsiadów. Lecz bądź co bądź jest okradanie ludzi którzy jednak nie byli najbogatsi, ani tym bardziej zachwyceni, że im ciasto chlebowe kradła Ellis z piekarni - opowiada. - Jako historyczka czy jako pisarka nie jestem od tego, żeby osądzać swoich bohaterów. Te postaci, te historie były rodzajem haczyka fabularnego, na którego nadziewam czytelnika, żeby łatwiej było mu spojrzeć i przerzucić jakieś emocjonalne mosty do przeszłości. To jest już dość dobrze znany rodzaj mikrohistorii, który pozwala przez pryzmat tej pojedynczej historii przeciąć rzeczywistość. I na przykład kanwie historii młodej zakonnicy z Essen, która chce czytać i pisać, pokazać, że istniały enklawy kobiet, które już we wczesnym średniowieczu, w dziewiątym wieku, żyły jako modląca się wspólnota wychwalająca Boga, ale jednocześnie wspólnota wiedzy, przekazywania pamięci, kopiowania ksiąg - wskazuje.

- I, co jest ciekawe, i to też napisałam, większość narzeczonych Piastów, tych niemieckiego pochodzenia, wychowywała się w takich klasztorach. Więc ta uczennica z Essen ma podobną edukację jak Rycheza, żona Mieszka II, czy Gertruda, która zostawiła przepiękny Pastorał Gertrudy, od którego zaczyna się literatura w Polsce. Więc to nie są dla nas takie nieistotne tematy - dodaje.

Całej rozmowy można wysłuchać »TUTAJ«.

 

Piotr Radecki