Afryka, diaspora i PRL. Nowa wystawa w MSN odkrywa zapomniany rozdział polskiej historii

Ekspozycja, której kuratorką jest Oliwia Bosomtwe, przybliża mało znany rozdział polskiej historii powojennej. Poprzez obrazy, rzeźby, fotografie, filmy i materiały archiwalne pokazuje relacje Polski z krajami Afryki Subsaharyjskiej oraz sposoby przedstawiania "czarności” w kulturze wizualnej PRL-u.

Posłuchaj audycji w Trójce:

• "Komiks polski. Złoty okres" w BWA w Jeleniej Górze w "Terra Kultura"
• Co będziemy oglądać w 2026? we "Wszystko Wszędzie Teraz"

Jak podkreśla kuratorka, początki współczesnych diaspor afrykańskich w Polsce wiążą się właśnie z kontaktami politycznymi i edukacyjnymi rozwijanymi po II wojnie światowej. Po transformacji ustrojowej pamięć o tych relacjach stopniowo zanikała. Wystawa ma przypomnieć ich znaczenie i pokazać, jak wpływały one na sztukę oraz społeczne wyobrażenia.

Na ekspozycji znalazły się prace m.in. Jonasza Sterna, Ewy Kuryluk, Władysława Strzemińskiego, Władysława Hasiora, Bruce’a Onobrakpei i Jimoha Akolo. Obok dzieł sztuki prezentowane są archiwalne fotografie dokumentujące obecność zagranicznych delegacji czy studentów przybywających do Polski.

Stereotypy, język i wyobrażenia

Jednym z ważnych punktów wystawy jest praca "Bambo” Leszka Knaflewskiego. Obiekt, wykorzystujący napis, bambosze i ciemnoskórą lalkę, odwołuje się do znanego wiersza Juliana Tuwima. Dzieło stawia pytania o rolę języka w kształtowaniu wyobrażeń o inności oraz o zmieniające się znaczenia słów i symboli.

Temat stereotypów pojawia się również w pracach Władysława Strzemińskiego. Pokazane na wystawie rysunki przedstawiają czarne postaci w sposób charakterystyczny dla epoki. Były one projektami płaskorzeźby "Wyzysk kolonialny”, która miała wpisywać się w socrealistyczną krytykę kolonializmu, jednak ostatecznie została odrzucona i zniszczona.

Z kolei współczesna artystka polsko-senegalskiego pochodzenia Maja Ngom podejmuje temat doświadczeń związanych z postrzeganiem czarnego ciała. Jej rzeźby stanowią kontrapunkt dla starszych prac, ujawniających egzotyzujące spojrzenie na afrykańskość.

Filmowe zapisy spotkania kultur

Ważną częścią ekspozycji są filmy. Zwiedzający mogą obejrzeć m.in. słynne wideo Józefa Robakowskiego "Z mojego okna”, dokumentujące codzienność łódzkiego osiedla w latach 1978–1999. Film pokazuje miasto, w którym wielu zagranicznych studentów z krajów afrykańskich rozpoczynało naukę w Polsce.

Prezentowane są także filmy absolwentów łódzkiej Szkoły Filmowej pochodzących z Afryki. Wśród nich znajduje się dokument Kenijczyka Johna Alexa Maina Karanji "Tworzę, aby żyć”, poświęcony twórczości Władysława Rząba. To ciekawy przykład odwrócenia perspektywy, w której to afrykański twórca opowiada o polskim artyście.

Między antykolonializmem a propagandą

Tytuł wystawy nawiązuje do obrazu Mariana Bogusza „Drogi białych wdzierają się w Czarny Ląd” z 1948 roku. Kuratorzy odwracają tę perspektywę, zwracając uwagę na wpływ idei antykolonialnych i kontaktów z Afryką na polską kulturę.

Ekspozycja przypomina również o Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju, który odbył się we Wrocławiu w 1948 roku z udziałem m.in. Pabla Picassa i Fernanda Légera. Idee antyfaszystowskie i antykolonialne stanowiły wówczas ważny punkt odniesienia dla artystów, choć były też wykorzystywane przez państwa bloku wschodniego do celów propagandowych.

"Drogi Czarnych wkraczają w Biały Ląd” pokazują, że relacje Polski z Afryką były znacznie bogatsze i bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Wystawa przypomina o ludziach, ideach i doświadczeniach, które współtworzyły krajobraz kulturowy Polski drugiej połowy XX wieku.

Wystawę można oglądać w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie do 10 stycznia 2027 roku.