"Źródła Europejskie" o "Ucieczce od wolności" Ericha Fromma. Czy wciąż jest aktualna?

W najnowszym odcinku podcastu "Źródła Europejskie” przyglądamy się klasycznej książce Ericha Fromma "Ucieczka od wolności" i sprawdzamy, na ile zawarte w niej tezy pozostają dziś aktualne i inspirujące. 

Polecane podcasty

Źródła Europejskie

Publicystyka

Gościem odcinka jest dr Barbara Markowska-Marczak, filozofka, z którą rozmawiamy o sednie europejskości, o tym, czy ludzie naprawdę zawsze pragną wolności, oraz o fundamentalnej różnicy między "wolnością do” a "wolnością od”. Zastanawiamy się, dlaczego autorytarni przywódcy wciąż zyskują popularność, jak samotność i rozpad więzi społecznych stają się jednym z największych wyzwań współczesności oraz czy demokracji ubywa, a autorytaryzmu przybywa. Pytamy wreszcie o to, co naprawdę sprzyja wolności i dlaczego tak często od niej uciekamy. 

Erich Fromm autorem jednej z najważniejszych książek XX wieku

"Ucieczka od wolności" Ericha Fromma to jedna z najważniejszych książek XX wieku. W kontekście tego tytułu trwają dysputy o relacji jednstki z władzą, społeczeństwie, kapitalizmie, autorytaryzmie, faszyzmie i innych -izmach. To książka, która powstała w 1941 roku, podczas II wojny światowej. 

- Ta książka jest cały czas aktualna. Wciąż bowiem jesteśmy w procesie, który on uchwycił - tłumaczyła dr Barbara Markowska-Marczak. - To znaczy: wolność jest problemem, wolność, jest brzemieniem, jest czymś, co budzi w nas lęk. Człowiek według jego koncepcji jest gatunkiem zwierzęcym, ale specyfiznym, bo nie jesteśmy zdeterminowani instynktem. To już odkrył Freud, ale Fromm lekko to zmodyfikował: człowiek w ogóle do niczego nie jest zdeterminowany. Człowiek zawsze może powiedzieć: nie. Ma taką absolutną wolność negatywną. Łącznie z odebraniem sobie życia. Co nie jest łatwe z różnych powodów - podkreślała rozmówczyni Agnieszki Lichnerowicz. 

Otwiera się otchłań: jesteśmy fundamentalnie wolni

Fromm i Freud zwrócili uwagę, że to jest tylko złudzenie, że coś musimy: musimy jeść it. Nie musimy, ponieważ mamy wykształcony rozum i wolę. Możemy wystąpić przeciwko własnej cielesności.

- I jeśli się na to zgodzimy, to nagle otwiera się otchłań. Jesteśmy fundamentalnie wolni - zauważyła dr Markowska-Marczak. Cały rozwój cywilizacyjny jest ukierunkowany nie tyle na postęp, ile na wyzwalanie człowieka z kolejnych konieczności. Jeśli chcemy przetrwać, to coraz mniej musimy robić. 

"Nasz los zależy tylko od nas samych"

Fromm, choć znał filozofię marksistowską, zwracał uwagę, że kapitalizm to nowoczesność, to wyzwolenie jednostkowości i spotęgowanie negatywnej wolności. - Nasz los społeczny nie zależy od tego, w jakiej rodzinie się urodziliśmy. Oczywiście ma to wpływ, ale nie determinuje całkowicie - podkreślała gościni. Jesteśmy społeczeństwem mobilnym, kierującym się logiką rynkową, podmiotami rynkowymi, homo economicus, jesteśmy wszyscy sprowadzeni do racjonalnej kalkulacji. To jest przerażające, ale takie są konsekwencje tej wolności - zauważyła.

O "wolności od" i wolności do"

Fromm rozróżnia dwa rodzaje wolności: "wolność od" i "wolność do". - Czyli wolność od schematów społecznych, teoretycznie mam w sobie potencjał do pójścia w każdą stronę - wyjaśniała dr Markowska-Marczak. To jest najważniejsze. Niezależnie od okoliczności tylko ja jestem odpowiedzialny za własne życie. Zobowiązania rodzinne, społeczne możemy zrzucić, ale one niejednokrotnie dają poczucie bezpieczeństwa i sensu.

Z kolei "wolność do" to wolność pozytywna, w której jeśli jesteśmy osadzeni w sobie, możemy realizować własny potencjał. 

Zapraszamy do wysłuchania całej rozmowy, która łączy filozoficzną refleksję z aktualnymi pytaniami o kondycję Europy i nas samych.