Kulisy śledztwa i analiza biegłej. Specjalny odcinek "Zwyczajnej kobiety"

Jak wyglądało docieranie do akt nierozwiązanego zabójstwa sprzed ponad 40 lat? Które ustalenia okazały się przełomowe i co o możliwej motywacji sprawcy może powiedzieć psychologia śledcza? O tym rozmawiali autorzy podcastu "Zwyczajna kobieta", Justyna Mazur-Kudelska i Kamil Bałuk, podczas specjalnego wydania programu, wyemitowanego 11 listopada w Trójce. W spotkaniu poświęconym sześciu dotychczasowym odcinkom uczestniczyła również biegła sądowa Katarzyna Zajda. Spotkanie z autorami podcastu i biegłą sądową prowadziła Agnieszka Szydłowska.

Polecane podcasty

Zwyczajna kobieta

True Crime

Specjalny odcinek "Zwyczajnej kobiety". Jak wyglądało docieranie do akt?

W środę 11 listopada o godzinie 20.00 słuchacze Trójki mogli wysłuchać specjalnego wydania podcastu true crime "Zwyczajna kobieta". Justyna Mazur-Kudelska i Kamil Bałuk na żywo powrócili do najważniejszych momentów dotychczasowego śledztwa dziennikarskiego dotyczącego zabójstwa Janiny Kalińskiej. Jednym z tematów były kulisy docierania do dokumentów sprzed ponad czterech dekad. Jak opowiadał Bałuk, podczas pracy nad podcastem autorzy spotykali przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, którzy angażowali się w pomoc przy odnajdywaniu archiwalnych materiałów. 

Polecane podcasty

Zwyczajna kobieta

Niezwyczajna sprawa odc. 1

Zwyczajna kobieta

Oborniki Śląskie odc. 2

Zwyczajna kobieta

Kochanek odc. 3

 - Kulisy zdobywania tych dokumentów były takie, że po drodze okazało się, że jest sporo prokuratorów, pracowników prokuratury czy też ludzi w polskiej policji, którzy mają jakąś taką... powiedziałbym jako cywil „zajawkę”, ale to chyba złe słowo. Pasję do tego, żeby zrobić coś więcej niż to, co muszą. Pamiętam, że trzebnicki prokurator w którymś momencie bardzo nam pomógł znaleźć sygnaturę, bo zdziwił się, że ktoś wraca do tej sprawy, której on nawet nie do końca znał. Potem też tak było we Wrocławiu. I we wszystkich sądach i policji to, co dla mnie było zaskakujące, to fakt, że pracuje już dużo młodych ludzi, a przy tym wielkich pasjonatów. Jakaś zmiana pokoleniowa w ostatnich latach jest widoczna. Bo jeszcze kilkanaście lat temu te wszystkie miejsca kojarzyły mi się jako niedostępne - mówi Kamil Bałuk. 

 Autorzy musieli zmierzyć się również z informacjami, które przez lata narosły wokół sprawy. Justyna Mazur-Kudelska przyznała, że wcześniejsze, niezgodne z ustaleniami przedstawienie historii miało wpływ na nastawienie rodziny Janiny Kalińskiej do dziennikarzy. 

 - Zdaję sobie też sprawę z tego, że pewne rzeczy celowo są zmieniane. Nie tylko ze względu na ochronę osób, których dotyczy ta historia, ale też po to, żeby odróżnić fałszywe informacje od prawdziwych. Ale tutaj tych informacji nieprawdziwych było tak wiele, że skutkiem było zrażenie rodziny naszej bohaterki do nas, ponieważ one usłyszały tylko i wyłącznie ten odcinek podcastu. Ktoś się do nich odezwał, że taki odcinek powstał - ten "Piąte: nie zabijaj" sprzed pięciu lat - i one wiedziały doskonale, że ta historia została przedstawiona w inny sposób i niezgodnie z faktami. No i to było bardzo trudne. I taka była konsekwencja tego, że zderzyły się z takim... No, ja sobie próbuję wyobrazić, jakby to było, gdybym ja usłyszała takie bzdury z mediów - mówi Justyna Mazur-Kudelska. 

"Bardzo ważny odcinek"

 Ważnym punktem spotkania był powrót do drugiego odcinka podcastu, zatytułowanego "Oborniki Śląskie". To właśnie w nim autorzy skonfrontowali wcześniejsze przypuszczenia z informacjami zawartymi w aktach. Jak przyznała Mazur-Kudelska, analiza dokumentów pozwoliła inaczej spojrzeć na ostatnie godziny życia Janiny Kalińskiej. 

 - Bardzo ważny odcinek, bo to był odcinek, w którym mogliśmy sobie przypomnieć, jak to było dostać akta i zderzyć je z tym, co dotychczas wiedzieliśmy i co w ogóle mogliśmy sobie wyobrażać. Bo nasze myśli i wyobrażenia gdzieś tam biegły w bardzo różnych kierunkach, a tutaj dostaliśmy już jakieś fakty. I co było najbardziej szokujące, to to, że Oborniki Śląskie to nie jest miejsce, w którym ona tylko zginęła, ale była tam w kilkudziesięciu ostatnich godzinach swojego życia, zanim jeszcze przejechała do Wrocławia - mówi Mazur-Kudelska. 

Polecane podcasty

Zwyczajna kobieta

Tajemniczy mężczyźni odc. 4

Zwyczajna kobieta

Złote łańcuszki odc. 5

 Istotnym elementem dziennikarskiego śledztwa było również odnalezienie byłego milicjanta, który wraz z bliskimi miał widzieć Kalińską na dwa dni przed jej śmiercią. Spotkanie z nim pozwoliło autorom wrócić do jednego z miejsc związanych z ostatnimi dniami życia kobiety. 

 - Co z kolei nie wynika z akt, a jest tak zręcznie zrobione, że ten ślad znika. Tutaj był kawałeczek z pierwszego odcinka, kiedy Justyna opowiada, jak wrzucała swój post w grupie "Piąte: nie zabijaj", i takim pośrednim rezultatem było to, że odezwał się były milicjant, którego my tutaj nazywamy nazwiskiem Jurewicz, który wraz ze swoją siostrą, też milicjantką, żoną i szwagrem widział Janinę Kalińską dwa dni przed śmiercią. W barze Relax, który jest bardzo blisko miejsca znalezienia ciała. Myślę, że to było bardzo kluczowe, żeby go spotkać, i ciekawe było zobaczyć to miejsce po 40 latach. Wygląda zupełnie inaczej. Ale jakieś takie proporcje, drogi do tego konkretnego miejsca się nie zmieniły. Słyszeliśmy, że ludzie w Obornikach do tego miejsca wracali - mówi Bałuk. 

 Podczas rozmowy autorzy odnieśli się także do szczegółowości podcastu. Jak wyjaśniła Mazur-Kudelska, dokładne odtwarzanie chronologii wydarzeń i kolejnych decyzji śledczych jest niezbędne, aby pokazać, jak mogło dojść do błędów, które utrudniły rozwiązanie sprawy. 

 - Tutaj jest też ważny wątek, który toczy się od początku, czyli chronologia czytania akt i chronologia zdarzeń, które śledczy wzięli za te wiodące. Czyli na przykład... Ja czytałam parę komentarzy, które się pojawiły, kiedy pytaliśmy o opinie o tym naszym śledztwie i podcaście, że to jest za dużo szczegółów, że to nic nie wnosi. (...) Z drugiej strony to są tylko dwa tomy. Jak rozmawiam z kimś, kto zna się na sprawach kryminalnych i kto czytał akta, to mówi, że to jest po prostu ultramało. To widać, że ta sprawa jest kompletnie porzucona, śledztwo zarzucone. Ale chcę jeszcze powiedzieć szybciutko, że właśnie gdybyśmy powiedzieli: "Słuchajcie, wszyscy myśleliśmy, że było tak, a było inaczej", to wszystko skończyłoby się po 40 minutach podcastu. Trzeba te zawiłości wyjaśnić, bo trzeba pokazać, jak powstawały błędy. I naszym zdaniem wyłapujemy kilka takich momentów zwrotnych w tej sprawie i dochodzeniu, które zaważyły na tym, że ta sprawa nie została rozwiązana - mówi Mazur-Kudelska. 

 Kamil Bałuk podkreślił natomiast, że w nierozwiązanym śledztwie szczególne znaczenie mają tropy, których nigdy nie udało się ostatecznie zweryfikować. 

 - Wydaje mi się, że gdyby ktoś tak chciał, to nierozwiązana sprawa jest prosta do wytłumaczenia, ale to się wiąże ze sobą. Jeśli zabójstwo nigdy nie zostało rozwiązane jako zagadka, to znaczy, że tych tropów niezamkniętych i tych zeznań, i tych konkretnych szczegółów, godzina po godzinie, było dużo i wciąż nie można wykluczyć, które były kluczowe - mówi Bałuk. 

O relacjach Janiny Kalińskiej

 Ważną częścią opowieści były także relacje osobiste Janiny Kalińskiej. Autorzy przyjrzeli się między innymi jej wieloletniemu związkowi z mężczyzną, któremu w podcaście nadano zmienione nazwisko Karolak. Jak opowiadali twórcy podcastu, odtworzenie tej relacji było jednym z trudniejszych elementów pracy nad historią. 

 - Zdecydowanie tak. I tutaj motyw sam się nasuwa – czyli odrzuceni mężczyźni, albo zazdrośni, albo tacy, którzy chcą się zemścić... Ale to zdecydowanie nie oni. Dla mnie najtrudniejsze w tej całej historii było zmierzenie się z Karolakiem – to jest zmienione jego nazwisko, dlatego że tak zmieniono mu je w "997" i postanowiliśmy je zostawić. To był człowiek, który był z nią w związku już kilkanaście lat. Mieszkał z nią w tej samej miejscowości. Związek pozamałżeński. Miał żonę, rodzinę. Janina musiała się wyprowadzić z Michałowic, w których mieszkała. Kalińska u niego pracowała, dorabiała, bo on był rolnikiem, przedsiębiorcą, badylarzem i świetną partią. Był dość przystojny, moim zdaniem. I przez ten konflikt prawdopodobnie, i przez to małżeństwo, które nie wyszło, przez ten alkoholizm męża, postanowiły z matką, że się wyprowadzają do Chocianowa. To jest daleko od tych Michałowic, ze 100 kilometrów dalej. (...) A ten romans dalej trwał i nigdy Janina nikomu nie powiedziała. Nikt nie mówi, że ona go kochała. On zeznaje milicjantom, a są to lata 80., mówi to nie tak wprost, że można powiedzieć, że ją kochałem - opowiada współautorka podcastu, Justyna Mazur-Kudelska . 

Rozmowa z Katarzyną Zajdą

 Gościnią specjalnego wydania "Zwyczajnej kobiety" była Katarzyna Zajda, biegła sądowa specjalizująca się w psychologii sądowej i śledczej, związana z Sądem Okręgowym Warszawa-Praga w Warszawie. Ekspertka pomogła autorom spojrzeć na nierozwiązane zabójstwo Janiny Kalińskiej z perspektywy profilowania kryminalnego i możliwych motywacji sprawcy. Na początku spotkania Zajda opowiedziała o swojej pracy, która obejmuje zarówno sprawy karne, jak i cywilne, w tym analizę przestępstw seksualnych i zabójstw. 

 -

 To znaczy, że jestem taką specjalistką powoływaną w przeróżnych sprawach, najczęściej karnych, ale również cywilnych. Najczęściej zdarzają mi się przestępstwa seksualne, więc głównie w tym tak naprawdę siedzimy, że tak powiem. Zabójstwa również się zdarzają. Dotyczą profilowania, ale i określenia motywacji - mówi Zajda. 

 W dalszej części rozmowy biegła przedstawiła swoją hipotezę dotyczącą motywacji zabójcy. Jej zdaniem dostępne informacje mogą wskazywać na dominujący motyw seksualny, któremu towarzyszył motyw ekonomiczny. Ekspertka zaznaczyła, że do takich wniosków skłaniają ją między innymi okoliczności ujawnienia ciała i stan rzeczy osobistych ofiary. 

 - Tak, moja analiza doprowadziła do takiej hipotezy, że jest to motywacja - tutaj polimotywacyjnie bym określiła - seksualno-ekonomiczna. Gdzie można wyróżnić motywację wiodącą: seksualną, i ekonomiczną jako współtowarzyszącą. (...) Ten nacisk kładłabym na tę motywację seksualną. Czemu uważam, że tutaj nie ma upozorowania tej seksualnej? No między innymi, nie wchodząc w drastyczne szczegóły, wskazywałoby na to ułożenie ciała. Jak były podwinięte ubrania. Sam mechanizm zadania śmierci jest bardzo typowy dla sprawców seksualnych, bardzo taki intymny. Bardzo personalny. Natomiast brakuje tutaj z drugiej strony jakichś większych obrażeń, które mogłyby sugerować motyw emocjonalny, kogoś bliskiego, kto wyładowywałby się. Jeśli chodzi o motyw rabunkowy - brakuje tutaj pewnych cennych rzeczy. Jak obrączka, mamy pustą torebkę, wszystko rozsypane dookoła. To jest też taki klasyczny schemat tego typu sprawców, którzy rozsypują te rzeczy, żeby zaoszczędzić czas. No bo jak rozsypią wszystko, to widzą, po co można sięgnąć, po co można nie sięgnąć. Więc myślę, że ten ekonomiczny był współtowarzyszący, mówiąc brutalnie – przy okazji - mówi Zajda. 

 Katarzyna Zajda zastrzegła jednak, że profilowanie nie pozwala na jednoznaczne wskazanie sprawcy. W przypadku zabójstwa z 1983 roku szczególnym utrudnieniem jest niekompletny materiał dowodowy. Ekspertka wyjaśniła również, jak analiza behawioralna pozwala wyciągać wnioski o zachowaniu człowieka na podstawie pozostawionych przez niego śladów. 

 - Mówimy o sprawie z 1983 roku, gdzie jednak brakuje wielu dowodów. A chcę wskazać, że profilując, opieramy się na tym, co mamy. Na tym, czego nam dostarczono w materiale dowodowym. Natomiast faktycznie w profilowaniu ja osobiście i wielu innych profilerów w Polsce posługujemy się analizą behawioralną. Odczytywaniem śladów behawioralnych właśnie ze śladów fizycznych. Ja to tłumaczę po ludzku: jeśli stoi kubek z herbatą, z którego się napiliśmy, to śladem fizycznym będzie ślad daktyloskopijny, czyli odcisk palców. Ślad DNA – czyli ślina i wiele innych. A ślad behawioralny można wyciągnąć taki, że ta osoba trzymała kubek i z niego piła - wyjaśnia Katarzyna Zajda.

-