Beata Chomątowska: listy lokatorów, jak w tym domu, Mrożek by nie wymyślił

Zniszczenie Warszawy w trakcie II wojny światowej, a szczególnie w wyniku obu powstań (w getcie i Warszawskiego) sprawiło, że historii materialnej stolicy Polski pojawiła się wyrwa, wręcz czarna dziura. Nie tylko zginęła ponad połowa mieszkańców, a zdecydowaną większość tych, co przeżyli wysiedlono, ale także zniszczono ponad 80 procent tkanki miejskiej. Również odbudowa miasta wg stalinowskich wytycznych sprawiła, że spora część tego, co przetrwało, ocalało w lepszym lub gorszym stanie, została unicestwiona. Znalezienie więc budynku, który niesie w sobie ciągłość historii od powstania przed wojną do dzisiaj, jest w Warszawie bardzo trudne. Tym bardziej w centrum. A jeśli dodać jeszcze ludzi, rodziny, którzy przetrwali wraz z nim i wciąż mieszkają pod tym samym adresem, graniczy wręcz z cudem. A jednak autorce książki "Dom warszawski" to się udało.

Niezwykła, poplątana i niezwykle bogata historia kamienicy

Beata Chomątowska nie ukrywa, że była, i wciąż jest, związana z opisywaną przez siebie kamienicą przy ulicy Litewskiej 10. Jednak sam fakt zamieszkania nie musi implikować twego, ze zaczyna się pisać o danym domu, czy kamienicy.

- Pierwszym tropem była wzmianka o "wdowie po Świerczewskim", sąsiadce z półpiętra. Potem wizyta u kolejnej wdowy, gdzie wisiał portret innego mężczyzny w mundurze. Nazwisko generała Moczara na liście lokatorów obok rodzin działaczy i działaczek Komunistycznej Partii Polski, którym Marzec 1968 roku zakończył kariery lub zmusił do emigracji - Mrożek by tego nie wymyślił. A przecież snuł się tu i cień Gomułki, urzędującego w Ministerstwie Ziem Odzyskanych, mieszczącym się kiedyś właśnie w tym budynku. W oficynie mogłam wciąż spotkać rodziny byłych pracowników resortu, a także właścicieli przedwojennego "domu dochodowego", jakim była ta kamienica, nim zajęli ją lokatorzy z Kripo i SS. Zaczęłam szperać w archiwach, nastawiłam uszu - pisze autorka o tym, skąd wziął się pomysł na "Dom warszawski".

Beata Chomątowska "Dom warszawski"/ Foto: mat. prasowe

Od "luksa" po Ministerstwo Ziem Odzyskanych

Okazuje się, że tytułowy "Dom warszawski" na początku lat 50. tak naprawdę stał się "domem polskim": gdyby przyjrzeć się przekrojowi mieszkańców, to w zasadzie mieszkali tam przedstawiciele całej przedwojennej Polski. - Ale też jest to "dom warszawski" dlatego, że Warszawa jest przede wszystkim miastem władzy: tak była postrzegana. W czasie wojny SS, Kripo, Sipo, a potem KC - taka konstelacja mogła się wydarzyć tylko w Warszawie. W Krakowie tego typu przemiany byłyby rzadkością: tam zdarza się, że na liście lokatorów przez 100 lat są te same nazwiska. A Warszawa rzeczywiście jest miastem migracji i władzy. I słowo "warszawski" właśnie do tego się odnosi - wyjaśnia Trójkowa gościni. - Na początku myślałam, żeby nigdzie w książce nie podawać adresu tej kamienicy, żeby czytelnik sam sobie to znalazł. Ale ostatecznie ten adres znalazł się w książce. Budynek wyróżnia się architektonicznie, bo to był jedyny na tej ulicy dom ze złotego okresu kamienic: nowych, dochodowych domów nazywanych "luksami". Funkcjonalistycznego, luksusowego modernizmu lat 30. (…) Zbudowany na wynajem przez spółkę braci Kurnatowskich dla ludzi, których było na to stać. Doskonale urządzony, z wygodnymi mieszkaniami, centralnym ogrzewaniem, garażem podziemnym, gorsecikami warszawskimi [małe płytki ceramiczne z przewężeniem pośrodku, przypominającym damski gorset - red.] w kuchniach, łazienkach i holach - opisuje.

Kamienica i oficyna - dwa światy

Kamienica ma także oficynę. Jak na ówczesne standardy, jest ona luksusowa: doświetlona ze wszystkich stron, zapewniała wtedy naprawdę godziwe warunki życia. I chociaż formalnie i faktycznie była częścią głównego budynku, niektórzy mieszkańcy uważali jednak, że jest to dom sąsiedni. I tak na niego mówią.

- Kiedy Władysław Gomułka od frontu urządzał pod koniec lat 40. Ministerstwo Ziem Odzyskanych, w tej drugiej klatce, w oficynie pozostało było trochę miejsca i szczęśliwcy mogli liczyć na mieszkania służbowe. Na przykład dostała tam mieszkanie Wanda Podgórska, sekretarka Gomułki. A także sporo osób, które były związane z przedwojennym ruchem narodowym, zwłaszcza "Ojczyzną". Ci ludzie dali pewne know-how dotyczące zagospodarowania Ziem Zachodnich, więc Gomułka ich zatrudniał. Co też zresztą później było jednym z gwoździ do trumny jego i całego ministerstwa - mówi rozmówczyni Maksa Cegielskiego.

I opowiada, że podwórku stoi kapliczka, jednak księża do głównego nie chodzili, natomiast zaglądali właśnie do dawnej oficyny. - Po likwidacji Ministerstwa Ziem Odzyskanych, ci mieszkańcy tam zostali. A tam były rodziny katolickie, które obchodziły na przykład jasełka, przed Bożym Narodzeniem śpiewały bardzo religijne piosenki. Natomiast od frontu mieszkało sporo asymilowanych rodzin żydowskich i tam może była choinka, natomiast ksiądz zdecydowanie nie miał czego szukać - tłumaczy.