"Podobizna ostatniej żyjącej modelki Witkacego". Wyjątkowy portret trafił do muzeum

Dr Bożena Steinborn, która została sportretowana przez Witkacego, gdy miała sześć lat, przekazała obraz do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Muzealniczka i historyczka sztuki była wicedyrektorką wrocławskiego muzeum.

Posłuchaj audycji Trójki:

• O Oldze Boznańskiej w audycji "Brakującej połowie dziejów"
• O dziełach sztuki w audycji "Trzecia strona obrazu"

"Portret sześcioletniej Bożeny Steinborn" powstał w 1936 roku w warszawskiej siedzibie "Firmy Portretowej S.I. Witkiewicz". Dzieło jest jedynym z zamówionych portretów przedstawiających rodziców oraz dwie córki Steinbornów. Część tych prac była w 1990 roku prezentowana w warszawskim Muzeum Narodowym i w katalogu wystawy opracowanym przez Irenę Jakimowicz, gdzie znalazły się oba portrety dziewczynek oraz dwa wizerunki ojca - Adama Steinborna.

"Prawdopodobnie podobizna ostatniej żyjącej modelki Witkacego"

W środę obraz Witkacego zaprezentowano dziennikarzom. - To szczególny dar, ponieważ to dzieło towarzyszyło Bożenie Steinborn przez 90 lat. To prawdopodobnie podobizna ostatniej żyjącej modelki Witkacego, mamy zatem do czynienia z czymś naprawdę wyjątkowym - powiedział dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu dr hab. Piotr Oszczanowski.

Justyna Chojnacka z Działu Grafiki i Rysunku XX i XXI w. Muzeum Narodowego we Wrocławiu w rozmowie z PAP wskazała, że obraz powstał w technice mieszanej, ale dominuje w nim pastel. - To wersja portretu bez cienia karykatury. Co ciekawe, najczęściej dzieci były portretowane w ujęciu frontalnym z owocami leżącymi na stole, natomiast Bożena Steinborn została przedstawiona z przyborami piśmiennymi - powiedziała Chojnacka.

Jak czytamy na stronie internetowej muzeum, motyw piśmienny należy do nadzwyczaj rzadko spotykanych w dziecięcych portretach Witkacego. Po latach bohaterka wizerunku przyznawała, że w tym wieku nie potrafiła pisać. Z dzisiejszej perspektywy element ten można jednak odczytywać jako niemal proroczy symbol przyszłej drogi życiowej, związanej z pracą naukową.

Co można wyczytać z sygnatury?

Artysta, znany ze skrupulatnego dokumentowania okoliczności powstawania portretów, pozostawił również w tym przypadku rozbudowaną sygnaturę: Nπ Ignacy Witkiewicz/ 1936/ I/ (T.B.+E)/NP+herb. Witkacolodzy odszyfrują zawarte w nim informacje dotyczące "stanu twórczego" autora w chwili pracy nad portretem: powstał on bez użycia alkoholu (Nπ = nie pił) i środków odurzających (NP = nie palił), jednocześnie pijąc herbatę (+ herb). Litery (T.B.+E) w sygnaturze oznaczają, że Witkacy zaklasyfikował portret jako typ stosowany najczęściej w wizerunkach dzieci, zakładający względną wierność w rysunku postaci, przy zachowaniu charakteru wyrazu twarzy. Dodatkowe objaśnienia o sposobach portretowania dzieci zawiera regulamin "Firmy Portretowej S.I. Witkiewicz".

W zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu znajdują się jeszcze cztery inne portrety stworzone w pracowni Witkacego. Są one prezentowane na wystawie stałej w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Z Muzeum Narodowym (dawniej Śląskim) we Wrocławiu dr Bożena Steinborn związana była od 1952 roku. Jak czytamy na stronie muzeum, pracy uczyła się we wszystkich jej rodzajach: od młodszego asystenta w dziale oświatowym, poprzez wieloletnie prowadzenie działu malarstwa, do aktywności jako wicedyrektorka we wrocławskim (do 1983 r.) i warszawskim (do 1990 r.) Muzeach Narodowych.

Ewelina Kołaczek

Muzeum Narodowe we Wrocławiu, PAP