Ikona nowoczesności, ósmy cud świata. Wystawa Pałac Kryształowy w BWA Wrocław

Wystawa Pałac Kryształowy

Od 9 października będzie można zobaczyć wystawę, która rozciąga się na dwie galerie - SIC! BWA Wrocław i BWA Wrocław Główny. Zainicjowały ją dwie kuratorki, Mika Drozdowska i Joanna Kobyłt, na co dzień odpowiadające za program tych przestrzeni. Pałac Kryształowy stanowi ostatnią prezentację w galerii na Dworcu Głównym, z której wrocławskie BWA wyprowadza się wiosną 2027 roku. Wystawa prezentuje prace tworzone przez międzynarodowy zespół artystyczny w różnorodnych mediach, takich jak malarstwo, fotografia, rzeźba, instalacje przestrzenne, światło oraz obiekty szklane.

Punktem wyjścia dla wystawy jest figura Pałacu Kryształowego - monumentalnego, szklanego pawilonu z 1851 roku, zaprojektowanego na Wielką Wystawę Światową w londyńskim Hyde Parku przez Josepha Paxtona, hodowcę kwiatów, ogrodnika i konstruktora szklarni. Był to pierwszy obiekt stworzony w całości z żeliwnych i szklanych prefabrykatów, przez wielu uznawany za ósmy cud świata. Prace nad Pałacem Kryształowym, rozpoczęte 26 września 1850 roku, zakończono już w styczniu 1851.

Budynek stał się symbolem epoki przemysłowej, imperialnych ambicji i wiary w postęp, a w historii architektury, sztuki i literatury zapisał się zarówno jako ikona społecznych utopii (Czernyszewski, Żeromski), jak i dystopijnych diagnoz nowoczesności (Dostojewski, Prus). Choć brytyjskie mieszczaństwo przez długi czas odnosiło się z rezerwą do tego ucieleśnienia nowoczesności, Pałac Kryształowy od początku okazał się wielkim sukcesem. Budowla wzbudziła zachwyt publiczności i przyciągnęła tłumy odwiedzających z różnych stron świata. Po zakończeniu wystawy w Hyde Parku szklana konstrukcja Paxtona została w ciągu trzech miesięcy rozebrana, a następnie w 1854 roku złożona na drugim krańcu Londynu, na wzgórzu Sydenham. To właśnie tam w 1865 roku zmarł Joseph Paxton - niedaleko swojego najsłynniejszego dzieła, które przeżyło go o siedemdziesiąt dwa lata. W 1936 roku Pałac Kryształowy spłonął.

Dwie galerie, jedna wystawa

Wystawa zostanie zaprezentowana w dwóch przestrzeniach: BWA Wrocław Główny oraz galerii SIC!. Dworzec Główny - zabytkowy budynek z lat 1855-1857 - architektonicznie nawiązuje do Pałacu Kryształowego. Program galerii BWA Wrocław Główny rozwijany przez Joannę Kobyłt wiązał się z kontekstem miejsca i przepracowywał epokę nowoczesności, której konsekwencje dziś wszyscy odczuwamy. Z kolei galeria SIC! to jedyna w Polsce publiczna galeria poświęcona szkłu współczesnemu. Jej program łączy eksperymentalne praktyki artystyczne z tradycją szklarską Dolnego Śląska, traktując szkło zarówno jako materiał, jak i punkt wyjścia do refleksji nad przezroczystością, widzialnością i kruchością.

Prezentowane na wystawie prace wykorzystują różnorodne media - malarstwo (Wiktor Dyndo, Patrycja Cichosz), fotografię (Tom Swoboda, Richard Mosse), rzeźbę (Jan Baszak, Yinka Shonibare, Erin Dickson), instalacje przestrzenne (namiot z kryształów Saszy Baszynskiego), pracę dźwiękową (część instalacji Kristy Israel), rzeźbę z tekstyliów (Jan Baszak), instalację świetlną (Klaudia Kasperska) oraz obiekty szklane (John Moran, Krista Israel, Erin Dickson, Paweł Szeibel). Dzieła nie ilustrują historii Pałacu Kryształowego, lecz podejmują z nią dialog, otwierając kolejne perspektywy interpretacyjne.

Jednym z motywów spajających prace artystów i artystek jest przezroczystość, rozumiana zarówno dosłownie, jak i metaforycznie jako sposób ujawniania i ukrywania, organizowania widzialności, wyznaczania granic oraz budowania relacji między człowiekiem, przyrodą a przestrzenią. Istotnym elementem doświadczenia jest także dźwięk, który rozszerza odbiór jednej z realizacji poza warstwę wizualną. Uzupełnieniem narracji są stereoskopy z materiałami ikonograficznymi, odwołujące się do dziewiętnastowiecznych sposobów oglądania świata i zachęcające do refleksji nad tym, jak zmieniały się technologie patrzenia. Motyw stereoskopów zainspirował także Szymona Zakrzewskiego do stworzenia identyfikacji wizualnej oraz scenografii Pałacu Kryształowego.

Scenografia, kaskadowe kadry i kompleks wystawienniczy

Wystawa została zaprojektowana jako doświadczenie stopniowego odkrywania przestrzeni. Zwiedzający nie widzi wszystkiego od razu – kolejne prace i relacje między nimi odsłaniają się w miarę zwiedzania wystawy. To, co z jednej perspektywy pozostaje ukryte, z innej staje się widoczne. Świadomie budowane kaskadowe kadry, zmieniające się punkty widzenia oraz gra światła i odbić zachęcają do uważnego patrzenia i wielokrotnego powracania do tych samych obiektów.

Scenografia nawiązuje do estetyki nadmiaru i tego, jak wystawiano w Pałacu Kryształowym, a mianowicie szerszego dziewiętnastowiecznego zjawiska, jakim był "kompleks wystawienniczy" (Tony Bennett). Termin ten opisuje praktyki wystawiania i oglądania sztuki wspólne dla muzeów, ogrodów zoologicznych i botanicznych czy panoram. "Kompleks wystawienniczy" narzucał hierarchiczny i zdystansowany sposób patrzenia, kształtował społeczne wyobrażenia i utrwalał relacje władzy między patrzącym a tym, co zostaje wystawione na widok. Centralnym elementem tego porządku była architektura szkła - materiału, który zmienił logikę spojrzenia. Szklane pawilony, witryny i dioramy ustanawiały estetykę przejrzystości, ekspozycji i kontroli. Wystawa Pałac Kryształowy świadomie wykorzystuje szkło jako element prac i aranżacji, podkreślając jego rolę w konstruowaniu nowoczesnych i współczesnych sposobów widzenia. 

W scenografii wyznaczone są osie obserwacyjne, które umożliwiają zwiedzającym dostrzeżenie analogii pomiędzy przestrzeniami obu galerii a historycznym Pałacem Kryształowym. Świadome komponowanie perspektyw i kadrów ma uruchamiać skojarzenia z dziewiętnastowieczną architekturą wystaw światowych oraz sposobami patrzenia charakterystycznymi dla tamtej epoki.

Na program wydarzeń towarzyszących złożą się wykłady, oprowadzania, spotkania, koncert, odsłuch i wycieczka do wałbrzyskiej Palmiarni. Szczegółowy harmonogram pojawi się na stronie BWA Wrocław.

Wystawa Pałac Kryształowy, choć zakończy program galerii BWA Wrocław Główny, nie będzie ostatnią w niej otwartą. Już dziś zapraszamy też na wernisaż Kocham Cię życie Agnieszki Chojnackiej w przestrzeni G3, który odbędzie się 6 listopada 2026 roku (wystawa potrwa do 31 stycznia 2027 roku).

Trójka jest patronem medialnym wystawy.