Irena Dawid-Olczyk z Fundacji La Strada: Handel ludźmi to rzeź na marzeniach

Gościnią audycji Sylwii Gregorczyk-Abram była Irena Dawid-Olczyk współzałożycielka i prezeska Fundacji La Strada, zajmującej się przeciwdziałaniem handlowi ludźmi.

Posłuchaj audycji Trójki:

• Prawa człowieka w Polsce

Co rozumiemy pod tym pojęciem?

Handel ludźmi to werbowanie, transportowanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z wykorzystaniem przemocy, gróźb, podstępu, świadome wprowadzanie jej w błąd, nadużycie zależności, wykorzystanie trudnej sytuacji życiowej ofiary lub innych form przymusu w celu osiągnięcia korzyści majątkowych. To może być zmuszanie do prostytucji, pracy, żebrania czy pozyskanie takiej osoby celem pobrania od niej organów i sprzedaży ich na czarnym rynku.

- Jesteśmy przywiązani do tego, że człowiek musi być sprzedany, a tak naprawdę musi być zrekrutowany przy pomocy oszustwa i wykorzystany. To co robi musi przynosić dochód sprawcy a jego wolność musi być ograniczona - tłumaczy Irena Dawid-Olczyk i dodaje, że tego ostatniego punktu nie należy rozumieć dosłownie. Osobą o ograniczonej wolności będzie np. ktoś, kto nie może opuścić miejsca pracy z powodu braku pieniędzy, znajomości języka, dostępu do komunikacji czy środków transportu. Jak podkreśla ekspertka, jeśli wyrządza się drugiemu człowiekowi wymienione wyżej krzywdy, ale nie w celu osiągnięcia dochodu, to nie jest to handel ludźmi.

Problem dotyczy także Polski

Jak jest skala zjawiska w Polsce - dokładnie nie wiadomo. Pewne jest natomiast to, że nie są to sytuacje jednostkowe. - W tej chwili toczy się około 20 postępowań, w których są stwierdzone tak zwane domniemane ofiary handlu ludźmi, czyli w większości z nich nie ma jeszcze aktu oskarżenia. I to jest naprawdę bardzo dużo, ponieważ za każdą z tych spraw idzie od dwóch do dwustu pokrzywdzonych. Trudno jest oszacować, ile by się toczyło, gdyby zgłoszenia przyjmowane były prawidłowo, ale myślę, że w tej chwili trzy albo cztery razy tyle - mówi Irena Dawid-Olczyk. - 10 lat temu było tak, że policja wykrywała jakieś sprawy i kierowała do nas ofiary. W tej chwili sytuacja się odwróciła. Osoby zgłaszają się do nas i my musimy dokonać tzw. preidentyfikacji, czyli zobaczyć czy to jest handel ludźmi, czy tylko wykorzystanie pracownika, bo w 85 proc. to jest praca przymusowa i dopiero skierować to do odpowiedniej jednostki - wyjaśnia.

Ofiarą może być każdy

Ofiarą handlu ludźmi może być każdy, niezależnie od wykształcenia, pochodzenia, a nawet statusu majątkowego. - Myślę, że dziewczyna z bogatego domu, który jest dysfunkcyjny, bo nie ma dostatecznej uwagi, może być spokojnie zrekrutowana. Sprawcy będą bardziej patrzeć na to, że nie jest bezpieczna - wyjaśnia ekspertka. - Dwie rzeczy muszą się zejść, żeby zostać ofiarą handlu ludźmi: podatność i przydatność - dodaje. - Podatność na wykorzystanie, a przydatność na możliwość zarobienia pieniędzy. Jeśli mamy do czynienia z osobą młodą, to jest bardzo proste, bo jest bardzo duży rynek na różnego rodzaju wykorzystanie. Osoba starsza może być podatna, ale może mieć mniej możliwości zarobienia pieniędzy - tłumaczy mechanizm Irena Dawid-Olczyk.

- W Polsce obecnie jest bardzo duża migracja z Ameryki Łacińskiej i to są osoby, które będąc tam w sytuacji trudnej pożyczyły pieniądze na wyjazd i przyjechały do Polski w nadziei na dobrą pracę i płacę. Są bardzo zdeterminowane, bo utrzymują rodziny w kraju, muszą spłacić dług a na miejscu padają ofiarą oszustwa. I to nie raz. Jak widzą, że coś jest nie tak, to na początku próbują zmienić pracę i tak wędrują - mówi specjalistka i dodaje, że zgłaszają się po pomoc, gdy dociera do nich, że to się nigdy nie skończy.

Wraca też przestępczość typowa dla lat 90-tych. - Ku mojemu zdziwieniu są dwie sprawy dotyczące zmuszania do prostytucji Polek w dużych miastach - przyznaje i podkreśla, że handel ludźmi jest rzezią na marzeniach.

Ofiary nie zawsze mają świadomość, że są ofiarami

Nie wszyscy, którzy doświadczyli handlu ludźmi rozumieją, że padli ofiarami tego przestępczego procederu. - Ukraińcy uważają, że jak przyjeżdżają tu i zostają wykorzystani, to jakby płacą frycowe. Jest na to zgoda, szukają innego pracodawcy, wracają do siebie, przyjeżdżają, mają lepszą pracę, już się nie dają oszukać i nie odczytują tego jako handel ludźmi - mówi ekspertka. - Jest też grupa, która jest niesłychanie podatna na wszelkiego rodzaju wykorzystanie. To osoby z Ukrainy między 16 a 22 rokiem życia. Nieletni bardzo chcą zarabiać i czują się też w obowiązku - takie jest oczekiwanie społeczne. Chcą być samodzielni. Ponieważ trudno jest w Polsce o pracę dla takich osób, idą do pracy na czarno, gdzie bardzo często są wykorzystywani i nigdy tego nie zgłaszają. Ich priorytetem jest nie wejść w system opieki społecznej, bo boją się, że będą musieli wrócić - zaznacza Irena Dawid-Olczyk.

- Co może zrobić ofiara handlu ludźmi? Może uciekać, ale jest przekonana, że nie może. Może wykonywać swoją pracę, która jest ciężka, trudna i nie wiadomo, kiedy się skończy. Może zacząć robić coś na rzecz sprawców. To się zaczyna od tego, że odejdziesz stąd, jeżeli dasz kogoś za siebie. I wtedy osoba, którą ściągasz nie wie, że to jest pułapka. Ale może być też tak, że zapłacimy ci od 200 do 700 złotych za ściągnięcie z Paragwaju kolejnej osoby i wtedy jesteś już częścią tego systemu. I w zależności, jakie masz predyspozycje, możesz zostać takim kapo a możesz tylko tak współpracować biernie. I teraz w każdej dużej sprawie o handel ludźmi okazuje się, że ten niski szczebel, to są właśnie osoby, które weszły w ten system jako pokrzywdzone i chcąc poprawić swoją sytuację, poszły na współpracę - przyznaje ekspertka.

- Jest jeszcze jedna rzecz. Akceptujemy pracę na czarno. Jesteśmy na to gotowi. W związku z tym łatwiej jest się uwikłać w handel ludźmi. To jest jakby otwarta ścieżka do różnych nielegalnych praktyk - podkreśla.

Społeczeństwo nie jest obojętne

Z handlem ludźmi wiąże się wiele stereotypów. Często myślimy o nim, jako związanym wyłącznie z wykorzystywaniem seksualnym, a przecież to zjawisko nie ogranicza się tylko do tego. - Zmuszanie kogoś do seks biznesu to jest czytelna krzywda. Natomiast jeśli chodzi o pracę, to my nie uważamy, że jak cudzoziemcy ciężko pracują, to im się dzieje jakaś krzywda, bo nas też wykorzystywano, bo lata niewoli, bo jak jeździliśmy na zachód...- wymienia ekspertka. - Seks się sprzedaje. Praca przymusowa jest mało fotogeniczna - mówi i dodaje, że wszyscy jesteśmy jej winni, bo często wolimy pięć par tańszych spodni, zamiast jednej wyprodukowanej z poszanowaniem praw człowieka.  

- Dużo osób do nas trafia, ponieważ polscy sąsiedzi, współpracownicy chcą im pomóc. Jeżeli idę rano do sklepu i widzę panią, która sprzedaje truskawki i idę pod wieczór i ta pani dalej tam stoi, to zastanówmy się, czy ona mogła skorzystać z łazienki, czy ma wodę do picia i tak dalej. A jeżeli nie ma, to czy to jest właśnie to, czego ona chce. Za pierwszym razem nam powie, że wszystko jest w porządku. Ale jak może trzy dni z rzędu ją zagadniemy, to się dowiemy czegoś - mówi i dodaje, że gdy mamy podejrzenie, że ktoś jest ofiarą handlu ludźmi, dobrze jest zgłosić to do Fundacji La Strada. – Poinformowanie służb, że osoba przebywająca w Polsce nielegalnie jest ofiarą handlu ludźmi, łączy się z pewnym ryzykiem dla niej. My jesteśmy w stanie to oszacować i zaproponować odpowiednie rozwiązanie – mówi i podkreśla, że warto być czujnym.

Magdalena Hejna