"Pranie muzgó” w Teatrze Jaracza w Łodzi. Spektakl o wojnie informacyjnej i manipulacji

Bezpośrednim kontekstem dla spektaklu "Pranie muzgó” jest trwająca od ponad czterech lat pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę. Twórcy przedstawienia zwracają jednak uwagę, że współczesne konflikty nie rozgrywają się wyłącznie na polach bitew. Równie istotnym frontem staje się przestrzeń informacyjna, a celem działań agresorów są ludzkie emocje, przekonania i decyzje.

Posłuchaj audycji w Trójce:

• Trójka pod Księżycem. Agata Skwarczyńska, Paweł Sztarbowski i Sandra Korzeniak - warszawskie premiery końca sezonu
• Scena Teatralna Trójki. Premiera słuchowiska "Porucznik Cieślik i kosmici"

Wojna, która toczy się w naszych głowach

Reżyserka Magda Szpecht podkreśla, że wojna hybrydowa prowadzona przez Rosję obejmuje także cyberataki wymierzone w państwa Unii Europejskiej i NATO. Polska należy do krajów szczególnie narażonych na tego typu działania. Spektakl stawia pytania o skutki dezinformacji oraz o to, jak rozpoznawać mechanizmy manipulacji stosowane we współczesnym świecie.

Akcja przedstawienia koncentruje się wokół fikcyjnego Instytutu Postprawdy. Jego pracowniczki prowadzą śledztwa i eksperymenty, wykorzystując narzędzia znane z badań naukowych. Analizują między innymi tętno, aktywność fal mózgowych czy ruchy gałek ocznych, próbując zrozumieć, jak reagują osoby poddawane wpływowi propagandy.

W role badaczek wcielają się aktorki Teatru Jaracza - Monika Badowska i Matylda Paszczenko. Na scenie partneruje im Yuliya Kovalchuk, pochodząca z Ukrainy neuronaukowczyni i absolwentka Berlin School of Mind and Brain przy Uniwersytecie Humboldta. Jej obecność nadaje projektowi dodatkowy wymiar, łącząc teatralną fikcję z naukową refleksją nad procesami poznawczymi.

Jednym z tematów spektaklu jest także zjawisko deepfake’ów. Bohaterki, zaangażowane społecznie i politycznie, stają się ofiarami cyfrowych fałszerstw, które zmuszają je do walki o własną wiarygodność.

Neuropolityka i post-prawda

Twórcy przedstawienia odwołują się do pojęcia post-prawdy, opisującego sytuację, w której na opinię publiczną silniej oddziałują emocje i osobiste przekonania niż fakty czy obiektywne dane.

Ich zdaniem zjawisko to stało się elementem codzienności. Sensacyjne nagłówki, selektywny dobór informacji, teorie spiskowe czy celowo rozpowszechniana dezinformacja wpływają na sposób postrzegania rzeczywistości przez odbiorców.

Spektakl próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedni ludzie są bardziej podatni na manipulację niż inni. Inspiracją dla twórców stała się neuropolityka – dziedzina badająca biologiczne podstawy zachowań politycznych i społecznych.

Jak podkreśla Yuliya Kovalchuk, skuteczna propaganda opiera się na bardzo dobrej znajomości ludzkich emocji, potrzeb i motywacji. Dlatego odporność na manipulację wymaga również lepszego poznania samego siebie.

Teatr, aktywizm i nowe technologie

"Pranie muzgó” wpisuje się w charakterystyczny dla Magdy Szpecht sposób pracy, łączący teatr dokumentalny, działania performatywne i aktywizm społeczny. Reżyserka od lat angażuje się w projekty związane z walką z dezinformacją i wspieraniem Ukrainy.

W 2025 roku została laureatką Kamyka Puzyny za działalność na styku sztuki, edukacji i cyberaktywizmu. To z jej inicjatywy powstała grupa Cyber Elfów, zajmująca się przeciwdziałaniem propagandzie, fake newsom i manipulacjom informacyjnym.

Inspiracją dla nowego spektaklu były także doświadczenia związane z projektem "Spy Girls”, realizowanym w Estonii. W jego ramach twórcy analizowali wpływ wojny i propagandy na rosyjskich żołnierzy, badając mechanizmy kształtowania postaw i przekonań.

Za warstwę wizualną oraz rozwiązania technologiczne w "Praniu muzgó” odpowiada Janek Simon. Muzykę stworzył Krzysztof Kaliski, wideo przygotował Michał Rogulski, a choreografię – Magda Jędra.

Prapremiera spektaklu odbędzie się w piątek o godz. 19 w Teatrze Jaracza w Łodzi. Będzie to ostatnie wydarzenie sezonu prezentowane w ramach cyklu "Opowieści na czas chaosu”. Dzień później zaplanowano spotkanie publiczności z zespołem twórców.