80. rocznica odnalezienia pierwszej części Archiwum Ringelbluma

We wrześniu 1946 roku, w ruinach domu przy ówczesnej ul. Nowolipki 68, odnaleziono dziesięć metalowych skrzynek z dokumentami ukrytymi podczas wojny przez członków konspiracyjnej grupy Oneg Szabat. Był to pierwszy odnaleziony fragment Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego stanowiącego jedno z najważniejszych świadectw Zagładyorazhistorii warszawskich Żydów. Obecnie Archiwum liczące blisko 35 tysięcy dokumentów, przechowywane jest w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma i od 1999 roku znajduje się na liście UNESCO „Pamięć Świata”. 

Z okazji 80. rocznicy odnalezienia pierwszej części Archiwum, Żydowski Instytut Historyczny przygotował program wydarzeń przypominających historię twórców tej niezwykłej kolekcji dokumentów, jej powojenne poszukiwania oraz współczesne znaczenie zbioru. Wydarzenia artystyczne, naukowe, wystawiennicze i edukacyjne, przybliżą Archiwum Ringelbluma jako świadectwo historii, materialny obiekt ocalony z powojennych ruin oraz źródło inspirujące kolejne pokolenia badaczy i badaczek. 

Warszawa – pamięć w miejscu odnalezienia Archiwum 

Centralnym punktem obchodów będzie uroczystość w dniu 18 września przy ul. Nowolipki 28/30, gdzie przed osiemdziesięcioma laty wydobyto pierwszą część Archiwum Ringelbluma. Podczas wydarzenia odczytane zostaną testamenty członków Oneg Szabat – poruszające teksty pozostawione przez osoby, które wiedziały, że mogą nie przeżyć wojny, a mimo to chciały ocalić świadectwa życia i Zagłady Żydów dla przyszłych pokoleń. Uroczystość zakończy koncert akordeonisty Alberta Woelke, który wykona
De Profundis Sofii Gubaiduliny oraz Arię Mieczysława Wajnberga. 

Program rocznicowy obejmuje również czytanie performatywne tekstów z Archiwum Ringelbluma w reżyserii Karoliny Kirsz (13 września) oraz specjalne oprowadzania dr Eleonory Bergman, Beaty Chomątowskiej i dr Sylwii Chutnik  po wystawie stałej ŻIH „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu” (14-16 września).

W ramach obchodów odbędzie się również seminarium naukowe pt. „Czym jest dla nas Archiwum Ringelbluma?” (17 września). Wybitni specjaliści spotkają się, by dyskutować nad znaczeniem Archiwum z perspektywy współczesnych badań historycznych, pamięci i dziedzictwa. Spojrzymy na kolekcję pod kątem źródła wiedzy o Zagładzie, a także z perspektywy dzieła stworzonego z myślą o przyszłości – świadectwa pracy Oneg Szabat, które po 80 latach wciąż budzi nowe pytania i interpretacje.   

Seminarium towarzyszyć będzie wystawa zbiorów ŻIH przybliżająca historię odnalezienia cennej kolekcji po wojnie. Prezentowane obiekty pozwolą spojrzeć na fizyczny wymiar Archiwum Ringelbluma – papier, zapis, ślady przechowywania czy uszkodzenia. To właśnie materialna postać Archiwum przypomina, że mamy do czynienia z treścią historycznych świadectw, które przetrwały wojnę. Wystawę będzie można oglądać w Holu Głównym ŻIH do końca listopada 2026 roku 

Dopełnieniem programu będzie pokaz filmu „Kto napisze naszą historię” w reżyserii Roberty Grossman (24 września). Ten polsko-amerykański fabularyzowany dokument opowiada o Emanuelu Ringelblumie i grupie Oneg Szabat oraz o powstaniu Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego. Film łączy materiały archiwalne, wywiady i sceny fabularyzowane, przywołując zarówno historię konspiracyjnej pracy nad dokumentowaniem życia w getcie, jak i wysiłek włożony w ocalenie świadectw dla przyszłych pokoleń.  

Nowy Jork – Archiwum Ringelbluma wyrusza w świat 

18 września 2026 roku w The Museum of Jewish Heritage – A Living Memorial to the Holocaust w Nowym Jorku zostanie otwarta wystawa „Will These Words Reach You? The Underground Archive of the Warsaw Ghetto”, którą będzie można oglądać do 14 lutego 2027 roku. 

To nowa wystawa podróżująca przygotowana przez Żydowski Instytut Historyczny, . Jej międzynarodowa trasa rozpocznie się w Nowym Jorku, dokładnie w 80. rocznicę odnalezienia pierwszej części Archiwum w ruinach getta warszawskiego. Wystawa łączy prezentację oryginalnych obiektów z Archiwum Ringelbluma z opowieścią o historii jego powstania, ukrycia i powojennego odnalezienia, a także o losach ludzi, którzy stworzyli tę unikalną kolekcję dokumentów.  

Żydzi w warszawskim getcie na co dzień walczyli o przetrwanie kolejnego dnia, tygodnia, miesiąca. Żyli w niepewności, jakie jeszcze represje i prześladowania dosięgną ich ze strony Niemców. Bali się o życie swoje i najbliższych. Wraz z upływem czasu rosła ich świadomość, że pewnie nie przeżyją katastrofy. Nie mogli powstrzymać Zagłady, mogli jednak zostawić zapis swojej historii. 

Powołana przez Emanuela Ringelbluma grupa Oneg Szabat postanowiła udokumentować cierpienie i śmierć swojej społeczności. Kilkudziesięciu odważnych mężczyzn i kobiet znalazło siłę i determinację, by w tragicznej rzeczywistości warszawskiego getta opowiedzieć historię Żydów ich własnymi słowami. Nie chcieli zgodzić się, by jedyny zapis ich losów pochodził od ich oprawców.  

Byli ludźmi z różnych środowisk, o odmiennych przekonaniach i światopoglądach. Współpracowali ponad podziałami, dla jednej idei.  

Archiwum, które wciąż mówi 

Archiwum Ringelbluma nie jest jedynie zbiorem dokumentów historycznych. To świadectwo ludzi, którzy w czasie Zagłady tworzyli i zbierali świadectwa, porządkowali je i zabezpieczali. Ukryli tysiące dokumentów pod ziemią, by przetrwały do czasów pokoju. Mieli nadzieję, że ludzie wolnego świata odnajdą je, poznają prawdę, wymierzą sprawiedliwość i przywrócą pamięć ofiarom, których często jedynym śladem istnienia są słowa zapisane w Archiwum Ringelbluma. 

Obchody 80. rocznicy będą okazją do spotkania z Archiwum w wielu jego wymiarach: jako zbiór dokumentów, materialne świadectwo przeszłości, przedmiot badań i troski konserwatorskiej, a przede wszystkim – jako głos ludzi, którzy w czasie Zagłady zdecydowali się dokumentować rzeczywistość, w której żyli.   

Ich praca miała ocalić pamięć. Osiemdziesiąt lat po odnalezieniu pierwszej części Archiwum chcemy zachować tę pamięć, i przekazywać ją kolejnym pokoleniom.