Po latach wątpliwości jest potwierdzenie. "Wizja Zachariasza" to dzieło Rembrandta

Rijksmuseum w Amsterdamie przedstawiło obraz "Wizja Zachariasza w świątyni" z 1633 roku jako nowo potwierdzone dzieło Rembrandta. Płótno, przez dekady uznawane za pracę innych twórców i niewystawiane publicznie od 65 lat, trafi do muzeum w długoterminowy depozyt od prywatnego właściciela, pragnącego zachować anonimowość. W przeszłości obraz trzykrotnie wykreślano z katalogu prac Rembrandta. 

Posłuchaj audycji Trójki:

• Kryminalna historia obrazu "Kobieta niosąca żar". Audycja "Trzecia strona obrazu"
• Wszystko o... Władysławie Hasiorze. Audycja "Terra kultura"

Lata wątpliwości

Obraz był już raz pokazywany w Rijksmuseum - w 1898 roku podczas pierwszej wielkiej wystawy przekrojowej Rembrandta zorganizowanej z okazji inauguracji królowej Wilhelminy. W 1960 roku po raz pierwszy zakwestionowano autorstwo, a po sprzedaży w 1961 roku dzieło na dekady zniknęło z pola widzenia badaczy i publiczności.

Jak poinformowano na konferencji prasowej na początku marca, przełom nastąpił w 2023 roku, gdy do muzeum trafiła fotografia obrazu przesłana przez syna nabywcy z 1961 roku. Według konserwatora i znawcy Rembrandta Jonathana Bikkera oraz Petria Noble, szefowej pracowni konserwatorskiej Rijksmuseum, dwuletnie badania oparte na analizach materiałowych, obrazowaniu wysokiej rozdzielczości i porównaniach stylistycznych, pozwalają uznać, że autorem jest 27-letni wówczas Rembrandt.

Badacze podkreślili, że drewno pochodzi z okresu aktywności Rembrandta, a zastosowane pigmenty i spoiwa odpowiadają tym używanym w innych jego pracach. Kluczowe miały być jednak argumenty dotyczące "budowy warstw malarskich", charakterystycznego sposobu prowadzenia pędzla, a także podpisu - według muzeum naniesionego na mokrą farbę. Rijksmuseum wskazało również na istnienie niemal identycznego obrazu w muzeum w Schwerinie (Niemcy). Analizy mają sugerować, że dzieło z Amsterdamu jest oryginałem, a wersja ze Schwerina - kopią.

Obraz "Wizja Zachariasza"

"Wizja Zachariasza" przedstawia scenę biblijną: kapłan Zachariasz słyszy wieść od archanioła Gabriela, że mimo podeszłego wieku wraz z żoną doczeka się syna - przyszłego Jana Chrzciciela. Zdaniem badaczy kompozycja koncentruje się na "najbardziej napiętym momencie" opowieści - źródło światła sugeruje obecność anioła, choć postaci nie widać - rozwiązanie rzadkie w ówczesnych przedstawieniach tego tematu.

W przeszłości część ekspertów przypisywała obraz Janowi Lievensowi. Taką opinię wyraził między innymi niemiecki badacz w 1960 roku. Dzieło odrzuciło także Rembrandt Research Project - zespół działający w latach 1968-2014, uznawany przez dekady za kluczowy autorytet w sprawach atrybucji Rembrandta.

Bikker ocenił, że wcześniejsze osądy mogły opierać się na słabej dokumentacji - czarno-białych fotografiach i niskiej jakości reprodukcjach, a nie na analizie oryginału. Tymczasem obecnie muzeum dysponuje zapleczem badawczym porównywalnym z tym, które wykorzystano w ostatnich latach między innymi przy szeroko zakrojonych pracach nad "Nocną strażą".

Rijksmuseum nie wyklucza dyskusji w środowisku historyków sztuki. Wskazuje przy tym, że atrybucje "nowo odkrytych" Rembrandtów bywają sporne, a stawka jest wysoka zarówno naukowo, jak i finansowo, ponieważ nazwisko mistrza radykalnie podnosi wartość rynkową dzieła. Bikker podkreślił jednak, że ocena muzeum nie jest "zwykłą opinią", lecz wynikiem kompleksowych badań.

W prywatnych kolekcjach wciąż mogą znajdować się nieznane dzieła Rembrandta

Muzeum przypomniało, że w 2023 roku zaprezentowało "na nowo rozpoznane Rembrandty" - dwa niewielkie portrety - Jana Willemsza van der Pluyma i jego żony Jaapgen Caerlsdr. Zdaniem badaczy najnowsze odkrycie potwierdza, że w prywatnych kolekcjach wciąż mogą znajdować się nieznane lub kwestionowane prace Rembrandta.

Według Bikkera i Noble "Wizja Zachariasza" ma też znaczenie dla obrazu wczesnej twórczości Rembrandta. Ich zdaniem dzieło podważa utrwalony pogląd, że młody Rembrandt malował wyłącznie "gładko i drobiazgowo", a dopiero później przeszedł do bardziej szkicowego i swobodnego stylu. Badacze zestawiają nowo potwierdzony obraz z pracą z 1633 roku znajdującą się w Getty Museum w Los Angeles, wskazując na podobieństwa formalne i warsztatowe.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn żył w latach 1606-1669 i jest powszechnie uznawany za jednego z największych artystów europejskich i światowych. Zostawił po sobie ok. 300 obrazów olejnych, podobną liczbę grafik oraz blisko 2 tys. rysunków. Obok Jana Vermeera i Fransa Halsa jest uznawany za najwybitniejszego malarza tzw. holenderskiego złotego wieku, obejmującego XVII wiek.

Ewelina Kołaczek, PAP