Przez Polskę śladami Andrzeja Wajdy. Cykl Trójki na setne urodziny reżysera

6 marca 2026 roku przypada setna rocznica urodzin Andrzeja Wajdy - reżysera takich filmów, jak "Kanał", "Popiół i diament", "Ziemia obiecana", "Człowiek z marmuru" czy "Katyń". Przy tej okazji w pierwszych dniach marca podążaliśmy śladami Andrzeja Wajdy w specjalnym cyklu Michaliny Bieńko. Wszystkie odcinki można znaleźć na stronie internetowej Trójki. 

Śladami Andrzeja Wajdy. Posłuchaj cyklu Trójki:

• Pierwszy przystanek - Suwałki
• Drugi przystanek - Radom
• Trzeci przystanek - Kraków
• Czwarty przystanek - Łódź
• Piąty odcinek - Warszawa

Suwałki - to tam urodził się Andrzej Wajda

Pierwszy przystanek - Suwałki. To tam 6 marca 1926 roku urodził się Andrzej Wajda. W Suwałkach ojciec reżysera, porucznik Wojska Polskiego Jakub Wajda, służył jako dowódca artylerii pułku piechoty. Rodzina Wajdów wyjechała do Radomia w 1934 roku. Michalinę Bieńko po Suwałkach śladami Wajdy oprowadzali Joanna Sztelmer-Stabińska z Suwalskiego Ośrodka Kultury i przewodnik Krzysztof Skłodowski.

Wcześniej nie było wiadomo, gdzie Andrzej Wajda mieszkał do ósmego roku życia. Podczas swojej wizyty w 2016 roku w Suwałkach, reżyser wskazał konkretny adres przy ulicy Wojska Polskiego. W 1989 roku kandydował w wyborach do Senatu. - Spotkania wyborcze odbywały się w Parku Konstytucji 3 Maja, między innymi w muszli koncertowej, która dziś jest trochę przebudowana - opowiadał Krzysztof Skłodowski. 

Podróż po Suwałkach śladami Andrzeja Wajdy zakończyła się w Suwalskim Ośrodku Kultury, gdzie od pięciu lat z inicjatywy Krystyny Zachwatowicz-Wajdy i Andrzeja Pągowskiego odbywa się festiwal "Wajda na Nowo". - Zapraszamy gości - osoby, które współpracowały z Andrzejem Wajdą. Ważną częścią tego festiwalu jest konkurs, który jest kierowany do absolwentów szkół filmowych i artystycznych. Cały czas mamy w pamięci to, że Andrzej Wajda zawsze dążył do wychowania nowego pokolenia filmowców - mówiła Joanna Sztelmer-Stabińska. Do miejsca dzieciństwa Andrzej chciał wrócić w "Kronice wypadków miłosnych". - Chciał pokazać swoje rodzinne Suwałki, które pamiętał jako miasto troszeczkę idylliczne, ale z wojskiem, żołnierzami, defiladami - dodała. 

Posłuchaj audycji Trójki:

• Andrzej Wajda w "Klubie Trójki" (audycja z 2013 roku)
• Rok Andrzeja Wajdy. O reżyserze w "Klubie Trójki"

Radom - młodość i pierwsze obrazy

Z Suwałk rodzina Wajdów przeprowadziła się do Radomia. Andrzej Wajda mieszkał tam w latach 1935-1946, tam uczęszczał do szkoły i zdał egzamin maturalny. Był jednym z pomysłodawców utworzenia w Radomiu Centrum Sztuki Współczesnej "Elektrownia". - Andrzej Wajda był współpomysłodawcą tej instytucji i tworzył kolekcję sztuki współczesnej, kilka obrazów podarował. (...) W czasach okupacji jego ojciec był wojskowym i tutaj stacjonował jego pułk. Lata wojny (Wajda - red.) spędził tutaj, uczęszczając na różne tajne komplety, do kółka plastycznego. Przez pewien czas pracował też fizycznie - opowiedział Michalinie Bieńko z Mazowieckiego Centrum Sztuki Współczesnej "Elektrownia".

- Młody Andrzej mieszkał kilkanaście lat w Radomiu i chciał dowiedzieć się czegoś o sztuce. Radom nie był jakąś mekką, jeżeli chodzi o muzea. Było tu jedno małe muzeum, w którym niewiele można było zobaczyć, co reżyser bardzo akcentował w późniejszych latach. Interesowała go sztuka ówcześnie aktualna, do której właściwie tutaj nie było żadnego dostępu - opowiadał Mariusz Jończy, kurator "Elektrowni". Dodał, że uczęszczał na zajęcia plastyczne do malarza Wacława Dobrowolskiego. Teraz w radomskim CSW znajduje się ponad 70 prac Wajdy.

Andrzej Wajda wrócił do Radomia już jako uznany twórca, aby nakręcić w mieście swojej młodości kilka scen do "Dyrygenta". W filmowych kadrach można zobaczyć m.in. radomski rynek, ulicę Rwańską i Żeromskiego.

Kraków - Wajda jako malarz i reżyser teatralny

Z Radomia Michalina Bieńko zabrała nas do Krakowa. To tam studiował malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. - Jest piękna opowieść, dlaczego Andrzej Wajda został reżyserem, a nie malarzem. Zobaczył obraz swojego przyjaciela Andrzeja Wróblewskiego "Rozstrzelanie". Wtedy zrozumiał, że wszystko, co chciał namalować, już zostało namalowane. Jest jeszcze jedna historia, że gdy był w lipcu 1949 roku na wybrzeżu i zastanawiał się, co zrobić ze swoim życiem, postanowił, że jeśli się obudzi następnego dnia i będzie padał deszcz, to pojedzie do Krakowa, a jeśli świeci słońce, to do filmówki łódzkiej. Świeciło słońce - opowiadała dr Anna Król. 

Dziennikarka Trójki odwiedziła też Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej. To tam, przy pracy nad spektaklem "Biesy", poznali się Krystyna Zachwatowicz i Andrzej Wajda. - Moje życie od samego początku było absolutnym, świadomym życiem, że nie żyjemy w niezależnym państwie, ale stwarzaliśmy sobie wolne i niezależne środowiska. Jak pracowało się w teatrze, to w ogóle tego PRL-u nie było - mówiła Krystyna Zachwatowicz-Wajda.

Łukasz Zaleski ze Starego Teatru w Krakowie mówił: - Pamiętam ostatni spektakl Andrzeja Wajdy, czyli "Makbeta" z Krzysztofem Globiszem w roli tytułowej i Iwoną Bielską jako Lady Makbet. Jak przyszedłem na ten spektakl, to Andrzej Wajda tutaj siedział. Oglądał swoje spektakle, co nie jest takie oczywiste, bo nie wszyscy reżyserzy to lubią - mówił Zaleski.

Szczególnym miejscem na mapie Krakowa jest też Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, którego pomysłodawcą i fundatorem był Andrzej Wajda. - 19-letni Andrzej Wajda, będąc w Krakowie w czasie II wojny światowej, ogląda kolekcję Feliksa "Mangghi" Jasińskiego w Sukiennicach. Była to kolekcja japońska. Wajda wspominał później przez wiele, wiele lat, że tyle jasności, światła, które zobaczył właśnie na tej wystawie, pozostało w jego pamięci przez całe życie. Kiedy później w latach 50. filmy Andrzeja Wajdy pokochała japońska publiczność, to reżyser otrzymał bardzo prestiżową Nagrodę Kioto, porównywaną trochę z japońskim Noblem za wyjątkowe wartości moralne w jego filmach - opowiadała Katarzyna Nowak, dyrektorka muzeum.

- Podczas odbierania nagrody zdecydował, że przekaże ją na wybudowanie domu dla kolekcji Feliksa "Mangghi" Jasińskiego, która nie miała swojej stałej ekspozycji. To miało być miejsce, które przytuli kolekcję "Mangghi" i będzie tam prezentowana. Andrzej Wajda zawsze mówił, że idea jest najważniejsza i ta idea tutaj się spełniła - dodała Nowak.

Łódź - szkoła filmowa i "Ziemia obiecana"

Podróż po Łodzi Michalina Bieńko rozpoczęła od Pałacu Scheiblerów, gdzie obecnie znajduje się Muzeum Kinematografii. Dyrektorka muzeum Marzena Bomanowska zaznaczyła, że pałac był "jednym z najważniejszych miejsc w 'Ziemi obiecanej'". - Andrzej Wajda opowiadał, że ta scenografia właściwie na niego czekała, bo kilka pofabrykackich pałaców, które się mieszczą w Łodzi, zachowało swój historyczny charakter. Niektóre z tych pałaców są zdobione w taki sposób, że właściwie można w nich uczyć historii sztuk dekoratorskich - mówiła Bomanowska.

Łódź zagrała także w innych filmach Wajdy. - Wajda przyjeżdżał też do Wytwórni Filmów Fabularnych. Ostatni film Andrzeja Wajdy, czyli "Powidoki", film o schyłku życia wybitnego malarza awangardzisty Władysława Strzemińskiego, także był kręcony w Łodzi - dodała dyrektorka muzeum.

Z Muzeum Kinematografii Michalina Bieńko zabrała słuchaczy do łódzkiej szkoły filmowej, gdzie Wajda studiował reżyserię. - Pokolenie, do którego należał Andrzej Wajda, to pokolenie pierwszych studentów, twórców, którzy kilka lat później stworzyli szkołę polską, która jest w dziedzictwie nie tylko polskiej, ale i światowej kinematografii - opowiadała Milenia Fiedler, rektorka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi.

Fiedler współpracowała z Andrzejem Wajdą przy montażu takich filmów jak "Tatarak" czy "Katyń". - Najcenniejsza rzecz, która mi została po tych kilku latach zawodowego twórczego kontaktu z Andrzejem Wajdą, to jest pewne zdanie, które padło mimochodem. Nie pamiętam, którego filmu to dotyczyło, ale zastanawiał się, czy w ogóle ten film zrobi. Wtedy powiedział: "Zastanawiałem się, czy robić ten film i zadałem sobie pytanie, czy ten film może zmienić świat. Stwierdziłem, że tak i że warto, i zacząłem walczyć o ten film". To, że Andrzej Wajda jako twórca filmowy zadawał sobie to pytanie o motywacje twórcze, utkwiło mi w pamięci, bo wierzę, że sztuka filmowa może zmieniać świat - dodała Fiedler.

Warszawa - Centrum Kultury Filmowej i Szkoła Wajdy

Ostatni przystanek w naszej wycieczce po Polsce śladami Andrzeja Wajdy - Warszawa. Michalina Bieńko odwiedziła Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy. - W Warszawie mieszkał, żył i pracował w takim najgorętszym okresie swojego życia - w latach 70. i 80. - mówiła Joanna Rożen-Wojciechowska, dyrektorka instytucji.

Opowiedziała także o willi na Żoliborzu, w której mieszkali Andrzej Wajda i Krystyna Zachwatowicz-Wajda. - To było bardzo gościnne miejsce, do którego przychodziło wielu twórców i przyjaciół. To były inne czasy - ludzie odwiedzali się nawzajem w domach, trzymali się razem, spotykali się - opowiadała Rożen-Wojciechowska.

Stolica była ważną aktorką w wielu filmach Wajdy. - Andrzej Wajda potrafił uchwycić energię miejsca. W "Kanale", w "Niewinnych czarodziejach" czy "Człowieku z marmuru". "Człowiek z marmuru" jest filmem nakręconym bardzo dynamicznie. Agnieszka, główna bohaterka, grana przez Krystynę Jandę, jest osobą, która przemieszcza się po Warszawie bardzo szybko - wspominała dyrektorka CKF.

Michalina Bieńko pojechała też Szkoły Wajdy i rozmawiała z jej współzałożycielem, reżyserem i scenarzystą Wojciechem Marczewskim. - Wróciłem po dłuższych wojażach i pracy w Danii i w Anglii. Spotkałem Andrzeja przypadkowo w teatrze na przerwie i zapytał się, dlaczego tam jeżdżę i dlaczego to do mnie nie przyjadą. Powiedziałem, że tak jest im wygodniej, a on wtedy mówi: "Słuchaj, załóżmy szkołę" - opowiadał.

Szkoła Wajdy powstała w 2002 roku z inicjatywy Andrzeja Wajdy i Wojciecha Marczewskiego. Obaj założyciele zaoferowali unikalne wówczas na skalę europejską programy dla profesjonalistów, łączące edukację z produkcją filmową, podczas których doświadczeni twórcy filmowi pracują z uczestnikami nad najlepszą wizją artystyczną ich własnych projektów. Honorowy patronat nad Szkołą Wajdy sprawuje Europejska Akademia Filmowa.

Rok Andrzeja Wajdy

Decyzją Senatu RP rok 2026 jest rokiem Andrzeja Wajdy. Reżyser urodził się 6 marca 1926 roku w Suwałkach, zmarł 9 października 2016 roku w Warszawie. Był reżyserem filmowym i teatralnym, scenarzystą i scenografem, jednym z najwybitniejszych twórców w historii światowego kina. W 2000 roku zdobył Honorowego Oscara za całokształt twórczości.

W latach 1946-1949 Wajda studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1953 r. ukończył wydział reżyserii w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Debiutował w kinie dwa lata później filmem "Pokolenie". Następnie zrealizował "Kanał" (1957) oraz "Popiół i diament" według Jerzego Andrzejewskiego (1958). Te dwa filmy sprawiły, że stał się jednym z najważniejszych reżyserów nowej generacji w Europie. W 1959 r. Wajda nakręcił swój pierwszy kolorowy film - "Lotną" według Wojciecha Żukrowskiego. A w 1960 r. na ekrany kin weszli "Niewinni czarodzieje".

Wyreżyserował też takie filmy jak "Popioły", "Wszystko na sprzedaż", "Polowanie na muchy", "Wesele", "Ziemia obiecana", "Człowiek z marmuru", "Panny z Wilka", "Pan Tadeusz", "Katyń", "Tatarak" czy "Powidoki". Był też reżyserem wielu spektakli teatralnych, między innymi w Teatrze Dramatycznym, Starym Teatrze w Krakowie, Teatrze Ateneum w Warszawie czy Teatrze Powszechnym.

Ewelina Kołaczek